पंचांग

पंचांग हा शब्द पंच, म्हणजे पाच, आणि अंग, म्हणजे अवयव, यांच्या संयोगातून बनला आहे, आणि तो त्यात समाविष्ट असलेल्या पाच मोजमापांद्वारे प्राचीन हिंदू चांद्र-सौर दिनदर्शिकेचे नाव आहे. या पाच अंगांमागील गणिते ज्योतिष शास्त्राची आहेत, जे वेदांच्या आधार देणाऱ्या सहा वेदांगांपैकी एक आहे. एकत्रितपणे ते पुरोहित किंवा ज्योतिषाला लग्नापासून सणापर्यंत किंवा एका दिवसाच्या उपवासापर्यंत कोणत्याही कार्यासाठी शुभ काळ, म्हणजे मुहूर्त, ठरवू देतात.

तिथी सूर्य आणि चंद्र यांच्यातील कोनीय अंतर मोजते, आणि पूर्ण चांद्र महिन्यात तीस (30) तिथी असतात: शुक्ल पक्ष, म्हणजे वाढत्या अर्धभागात पंधरा, आणि कृष्ण पक्ष, म्हणजे घटत्या अर्धभागात पंधरा. प्रतिपदा ही पहिली तिथी प्रत्येक अर्धभाग सुरू करते, एकादशी प्रत्येक अर्धभागाच्या अकराव्या दिवशी येते, आणि कोणता अर्धभाग संपत आहे त्यावर अवलंबून महिना पौर्णिमा, म्हणजे पूर्ण चंद्र, किंवा अमावस्या, म्हणजे नवचंद्र, यांपैकी एकावर संपतो.

आठवड्याचे सात (7) दिवस प्रत्येकी अधिष्ठाता ग्रहदेवतेचे नाव आणि स्वभाव धारण करतात. रविवार सूर्याचा, सोमवार चंद्राचा, मंगळवार मंगळाचा, बुधवार बुधाचा, गुरुवार गुरूचा, शुक्रवार शुक्राचा आणि शनिवार शनीचा. प्रत्येक दिवसाची स्वतःची ग्रह-ऊर्जा त्या दिवशी केल्या जाणाऱ्या कोणत्याही कृतीला रंग देते, असे मानले जाते; म्हणूनच काही दिवस काही कामांसाठी अनुकूल आणि इतरांसाठी टाळले जातात.

पूर्ण ३६० अंशांचे राशिचक्र सत्तावीस (27) समान नक्षत्रांमध्ये विभागले जाते, प्रत्येकी १३ अंश २० कला, अश्विनीपासून रेवतीपर्यंत. चंद्र साधारणपणे दर चोवीस तासांत एक पूर्ण नक्षत्र ओलांडतो. एखाद्या क्षणी, जन्माच्या वेळी किंवा एखादे कार्य सुरू करताना, व्यापलेले नक्षत्र त्या क्षणाच्या मूलभूत स्वभावाला तितकेच आकार देते असे मानले जाते जितके तिथी किंवा वार देतात.

योग सूर्य आणि चंद्र यांचे रेखांश एकत्र जोडून मोजला जातो, ज्यातून सत्तावीस (27) वेगळे योग तयार होतात जे नक्षत्रांबरोबर फिरतात, पण दोन ग्रहांमधील वेगळ्या नात्याचे मोजमाप करतात. तिथी सूर्य आणि चंद्र यांचे अंतर दर्शवते, तर योग त्यांची एकत्रित स्थिती दर्शवतो, ज्यामुळे पंचांगाला त्याच दोन पिंडांवर दुसरा, स्वतंत्र दृष्टिकोन मिळतो.

प्रत्येक तिथीचे दोन करण होतात, म्हणजे एका चांद्र महिन्यात एकूण अकरा (11) करण; त्यापैकी चार स्थिर करण महिन्यात फक्त एकदा येतात आणि सात पुनरावृत्त होणारी करणे उर्वरित अर्ध-तिथींमधून पुन्हा पुन्हा फिरतात. विचाराधीन अर्ध-तिथीवर कोणते करण अधिष्ठित आहे त्यावर विशिष्ट कृती अनुकूल किंवा प्रतिकूल मानल्या जातात, ज्यामुळे करण पाच अंगांपैकी सर्वात सूक्ष्म-तपशीलवार अंग ठरते.

केवळ तिथीवर आधारलेली दिनदर्शिकाही पुरोहिताला चंद्र सूर्याच्या सापेक्ष कुठे होता हे ढोबळपणे सांगू शकली असती, तरीही ज्योतिषशास्त्र त्यावर आणखी चार मोजमापांचा आग्रह धरते. प्रत्येक अंग एक खरेखुरे वेगळे नाते मोजते: तिथीसाठी सूर्य-चंद्र कोन, वारासाठी ग्रहाधिपत्य, नक्षत्रासाठी स्थिर ताऱ्यांच्या तुलनेत चंद्राची स्थिती, योगासाठी सूर्य-चंद्राची बेरीज, आणि करणासाठी अर्ध-तिथी विभाग. कोणतेही एक अंग वगळले तर इतर चार स्वतंत्रपणे जे धारण करत नाहीत ती माहिती हरवते.

एखादा एकच शुभ क्षण, म्हणजे मुहूर्त, ठरवणे हे या पाच अंगांपैकी फक्त एक अलग करून पाहण्याची बाब कधीच नसते. तिथी अनुकूल असू शकते, पण त्याच तासात सक्रिय असलेले नक्षत्र नसू शकते, किंवा एक बलवान वार प्रतिकूल करणाशी जुळू शकतो. पारंपरिक आचरण कोणत्याही एका अंगाला निर्णायक न मानता पाचही एकत्र तोलते. म्हणूनच विवाहाची तारीख किंवा सणाचे आचरण ठरवण्यासाठी पंचांग पाहणारा पुरोहित एका दिनदर्शिकेच्या पानावर पाहून न थांबता संपूर्ण पाच-अंगी गणिताचा अवलंब करतो. कोणत्याही तासाची शुभता त्या विशिष्ट क्षणी ही पाचही मोजमापे किती एकरूप होतात त्यातूनच ठरते.

अनेक दिनदर्शिका केवळ एका तारखेला नाव देतात, सतत मोजल्या जाणाऱ्या दिवसांच्या संख्येवर एक स्थिर बिंदू. पंचांग त्याऐवजी नात्यांचे मोजमाप करते: चंद्राच्या सापेक्ष सूर्याची स्थिती, स्थिर ताऱ्यांच्या सापेक्ष चंद्राची स्थिती, एखाद्या अधिष्ठाता ग्रहाशी दिवसाचे नाते, आणि प्रत्येक अर्ध-तिथीचे स्वतःचे वेगळे स्वरूप. या दिनदर्शिकेवरील एकही तारीख केवळ आकडा नसते; ती पाच स्वतंत्र नात्यांचा छेदबिंदू असते. त्यामुळेच दोन दिनदर्शिका वर्षातील कोणता दिवस आहे यावर सहमत असू शकतात, तरीही त्या विशिष्ट दिवशी एखादे कार्य शुभ आहे की नाही यावर तीव्रपणे भिन्न मत देऊ शकतात.