गायत्री मंत्र

चारही वेदांत जतन केलेल्या हजारो ऋचांपैकी हिंदू परंपरेत गायत्री मंत्रापेक्षा अधिक व्यापकपणे कोणताही मंत्र पठण केला जात नाही; तो ऋग्वेद ३.६२.१० मधून घेतला असून ऋषी विश्वामित्र यांना श्रेय दिलेला आहे. त्याला वेदमाता, म्हणजे वेदांची माता, म्हटले जाते, कारण इतर प्रत्येक वैदिक स्तोत्र या एका ऋचेत असलेल्या आध्यात्मिक अधिकारातूनच प्रवाहित होते, अशी परंपरा मानते. छांदोग्य उपनिषद (३.१२.१) त्याच्या नावाचा अर्थ स्पष्ट करते: गायंतं त्रायते, म्हणजे जो तो गातो त्याचे तो रक्षण करतो; या शब्दखेळात गाणे या क्रियापदाचा संबंध गायत्री या नामाशी जोडला आहे.

मंत्राला त्याचे सामान्य नाव ज्या काव्यछंदात तो रचलेला आहे त्यावरून मिळाले आहे, गायत्री छंद; तीन ओळींची, प्रत्येकी आठ अक्षरांची, एकूण चोवीस अक्षरांची ही काव्यरचना आहे. हा छंद वैदिक काव्यात इतरत्रही वापरला गेला आहे, त्यामुळे काटेकोरपणे सांगायचे तर या छंदातील कोणतीही ऋचा गायत्री आहे. परंतु सवितृ देवतेच्या या विशिष्ट आवाहनाला दैनंदिन पठणात इतके केंद्रस्थान मिळाले, की त्याचे नाव इतर सर्व समान छंदातील ऋचांपेक्षा जवळजवळ केवळ याच एका ऋचेसाठी वापरले जाऊ लागले.

मंत्रात संबोधलेली देवता सवितृ आहे, जी सूर्यदेवतेचे एक वैदिक रूप आहे. ती केवळ आकाशात फिरणारी दृश्य तबकडी म्हणून नव्हे, तर विश्वाला प्रथम गती देणारी सृजनशील व प्रकाशमय शक्ती म्हणून समजली जाते. ॐ भूर्भुवः स्वः। तत्सवितुर्वरेण्यं। भर्गो देवस्य धीमहि। धियो यो नः प्रचोदयात्॥ त्याचा अर्थ: तीनही लोकांत, आपण दैवी सवितृचे त्या परम वंदनीय तेजाचे ध्यान करतो, जेणेकरून तो आमची बुद्धी प्रकाशित करो. ही प्रार्थना धन, विजय किंवा कोणतीही ऐहिक कृपा मागत नाही; तिची एकमेव याचना स्पष्टता आणि विवेकासाठी आहे, बुद्धी आणि धी यांसाठी, ज्या योग्य कृती आणि योग्य आकलन शक्य करणाऱ्या क्षमता आहेत.

पारंपरिकपणे हा मंत्र संध्यावंदन दरम्यान म्हटला जातो; ही उपासना दिवसाच्या तीन संधिकाली केली जाते: पहाट, मध्यान्ह आणि संध्याकाळ, ज्या क्षणी प्रकाशाचा एक पट्टा दृश्यमानपणे दुसऱ्याला मार्ग देतो. उपनयन संस्काराद्वारे यज्ञोपवीत धारण केलेल्या द्विज गृहस्थांना त्याच विधीत हा मंत्र शिकवला जातो; अनेकदा अधिकारी गुरू दीक्षित मुलाच्या कानात पहिल्यांदा तो थेट कुजबुजतात, आणि वैदिक अध्ययनाची औपचारिक सुरुवात त्यातून होते. पठणाच्या आवृत्त्यांची संख्याही व्यवहारात महत्त्वाची मानली जाते; सर्वाधिक वेळा ती १०८ च्या संचात केली जाते, तीच संख्या अनेक प्रकारच्या हिंदू भक्तिपठणात वापरल्या जाणाऱ्या जपमाळेवर मोजली जाते.

वैदिक परंपरा मानते की युगानुयुगे केवळ चोवीस ऋषींनी गायत्री मंत्राच्या चोवीस अक्षरांत दडलेली संपूर्ण शक्ती पूर्णपणे आत्मसात करून तिचा उपयोग करू शकले, ज्यात विश्वामित्र पहिले आणि याज्ञवल्क्य शेवटचे मानले जातात. प्रसारणाची ही मर्यादित परंपरा या ऋचेला किती गांभीर्याने जपले गेले होते हे दर्शवते: ती पात्र गुरूच्या मार्गदर्शनाखाली दीर्घ तयारीनंतरच शिकवली जात असे, संदर्भाविना सहज उच्चारली जात नसे.

वैदिक उगमानंतर शतकांनी नंतरच्या योगिक व तांत्रिक परंपरांतील शिक्षकांनी मंत्राच्या चोवीस अक्षरांत अतिरिक्त प्रतीकात्मक अर्थ पाहिला. त्यांनी प्रत्येक अक्षराला शरीरातील एका विशिष्ट सूक्ष्म ऊर्जाकेंद्राशी जोडले आणि त्याच्या पठणाला एक प्रकारची आंतरिक, कंपनात्मक साधना मानले, जी ही केंद्रे एकापाठोपाठ स्पर्श करते. हा अर्थलावणीचा स्तर नंतरच्या भक्तिमय व योगिक संदर्भाचा आहे, ऋग्वेदाचा नव्हे. या दृष्टीने मंत्राकडे पाहणारे साधक सामान्यतः त्याच्या जुन्या वैदिक अर्थाला पर्याय म्हणून नव्हे, तर त्याची पूरक भर म्हणून हे वाचन स्वीकारतात.

दैनंदिन साधनेच्या अनेक परंपरांमध्ये गायत्री मंत्राचे पठण करणारे साधक मनावर स्थिरतेचा परिणाम सातत्याने सांगतात: अस्वस्थता कमी होणे, स्मरणशक्ती तीक्ष्ण होणे, आणि दिवसभरातील इतर कामांत अधिक स्थिर, विवेकी लक्ष टिकणे. मंत्राचा स्वतःचा आशय प्रकाशित समजुतीची याचना असल्यामुळे, त्याचे नियमित पठण बाहेरून ऐकली गेलेली प्रार्थना म्हणून नव्हे, तर स्पष्टतेकडे लक्ष परत वळवण्याची सततची दैनंदिन क्रिया म्हणून समजले जाते.

वैदिक साहित्यातील फार थोड्या ऋचा सामान्य घरगुती आचरणात गायत्री मंत्राइतक्या दूरवर पोहोचल्या आहेत. शाळेतील मुले सकाळच्या प्रार्थनासभेत तो म्हणतात, पुरोहित असंबंधित अनेक विधींच्या प्रारंभी तो म्हणतात, आणि वृद्ध साधक दशकानुदशके अखंड चाललेली वैयक्तिक संध्यावंदन करतात. वय, प्रदेश आणि प्रसंग यांच्या या व्यापक वापरातच परंपरा त्याला वेदमाता का म्हणते याचा पुरावा आहे. स्पष्ट दृष्टीसाठीची ही चोवीस अक्षरी प्रार्थना साम्राज्यांपेक्षा अधिक काळ टिकली आहे, आणि विश्वामित्रांनी ती पहिल्यांदा उच्चारल्यानंतर सहस्रावधी वर्षांनीही जगात कुठे ना कुठे दररोज सकाळी उच्चारली जात आहे.