यज्ञ आणि हवन

‘यज्ञ’ हा शब्द संस्कृत धातू ‘यज्’ पासून आला आहे, ज्याचा अर्थ उपासना करणे, एकत्र जोडणे आणि उदारतेने देणे असा आहे, आणि हा शब्द तिन्ही अर्थ एकाच वेळी धारण करतो. त्याच्या केंद्रस्थानी एक पवित्र अग्नी असतो, ज्यात मंत्रोच्चारासह अर्पण टाकले जाते; परंतु हा विधी आतल्या वृत्तीचे बाह्य प्रकटीकरण मानला जातो: घेण्यापूर्वी देण्याची तयारी, आणि प्राप्तीला देण्याच्या मागे येणारी गोष्ट मानण्याची वृत्ती.

भगवद्गीता आपल्या तिसऱ्या अध्यायात हे तत्त्व थेट मांडते. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की प्रजापती, म्हणजे सर्व प्राण्यांचे स्वामी, सृष्टीच्या आरंभीच यज्ञासह मानवजातीला निर्माण करते आणि घोषित करते की याद्वारे लोकांची भरभराट व्हावी, आणि यज्ञाला त्यांची इच्छापूर्ती करणारी कामधेनू म्हणते (भगवद्गीता ३.१०). परंपरा या निर्मितीकर्त्या प्रजापतीला विष्णूंशी जोडते, आणि म्हणून पुराण साहित्यात विष्णूंना यज्ञेश्वर, म्हणजे यज्ञाचे स्वामी, म्हणून सन्मानित केले जाते. गीता पुढे निरीक्षण नोंदवते की सूर्य, मेघ, पर्जन्य आणि सर्व प्राण्यांना पोसणारे धान्य परस्परदानाच्या अखंड चक्रात फिरतात, आणि जो या चक्राने दिलेले उपभोगतो पण त्याला काहीही परत देत नाही, तो गीतेच्या स्वतःच्या शब्दांत, चोर आहे. यज्ञ हा मानवजातीचा त्या चक्रात जाणीवपूर्वक प्रवेश आहे, आधीच मिळालेल्या सर्वांसाठी दिलेले जाणीवपूर्वक परत अर्पण.

अग्नीला स्वतः एक व्यक्ती म्हणून संबोधले जाते. ऋग्वेदाचे पहिले सूक्त अग्नीला पुरोहित, म्हणजे विधी करणारा पुजारी, आणि मानवी जगातून देवांपर्यंत अर्पण पोहोचवणारा दूत म्हणून आवाहन करून सुरू होते; अग्नी आपल्या ज्वालांत टाकलेल्या वस्तूचे तिला देवांपर्यंत पोहोचू शकेल अशा सूक्ष्म रूपात परिवर्तन करतो (ऋग्वेद १.१.१). त्यामुळे प्रत्येक हवन अग्नीपासून सुरू होते आणि अग्नीने संपते; तो केवळ ज्वलन नसून, संबोधित केला जाणारा तो सत्ता आहे, ज्याच्याद्वारे इतर प्रत्येक आवाहन पोहोचणे आवश्यक असते.

अग्नीत टाकलेले पदार्थ काळजीपूर्वक निवडले जातात. समिधा, म्हणजे पिंपळ, वड, आंबा किंवा पळस लाकडाच्या वाळलेल्या काड्या, ज्वालेला स्वतःलाच इंधन पुरवतात. घृत, म्हणजे शुद्ध गाईचे तूप, अग्नीच्या तेजाला वाहून नेते आणि टिकवते, आणि घरातील संपत्तीचा सर्वात समृद्ध व परिष्कृत भाग म्हणून अर्पण केले जाते. हवन सामग्री जटामांसी, गुग्गुळ आणि चंदनासारख्या सुगंधी, औषधी वनस्पतींचे मिश्रण असते, ज्या त्यांच्या सुगंधी धुरासाठी आणि त्यांना दिलेल्या उपचारगुणांसाठी तितक्याच काळजीने निवडल्या जातात. धान्य, गूळ, मध आणि तीळ अर्पण पूर्ण करतात, प्रत्येक एक सामान्य उपजीविकेचा छोटासा भाग, जो वैदिक समजुतीनुसार अखेरीस सर्व उपजीविका वाहणाऱ्या अग्नीला परत दिला जातो.

प्रत्येक वैयक्तिक अर्पण एका शब्दाने मुद्रित केले जाते, ‘स्वाहा’, जो चमच्याने आहुती अग्नीत टाकताना उच्चारला जातो. हा शब्द अचूक क्षण चिन्हांकित करतो जेव्हा अर्पण दात्याची मालमत्ता न राहता पूर्णपणे अग्नीचे, आणि विस्ताराने देवतेचे, बनते. हवनादरम्यान ‘स्वाहा’ वारंवार उच्चारणे ही स्वतःच सोडून देण्याची पुनरावृत्त रंगीत तालीम आहे; मूठभर धान्य किंवा चमचाभर तूप सोडण्याच्या भौतिक कृतीशी जुळून, नुकत्याच दिलेल्या वस्तूबद्दल व्यक्ती अन्यथा बाळगू शकणारी आसक्ती सोडण्याची आंतरिक मुक्ती.

वैदिक गृहस्थाने यज्ञाची ही भावना यज्ञवेदीच्या पलीकडे, पंचमहायज्ञाद्वारे दैनंदिन जीवनात विस्तारावी अशी अपेक्षा आहे, जी मनुस्मृती (३.६९–३.७२) आणि तैत्तिरीय आरण्यकात वर्णिलेली पाच महान यज्ञे आहेत. ब्रह्मयज्ञ म्हणजे पवित्र विद्येचे दैनंदिन अध्ययन आणि अध्यापन. देवयज्ञ म्हणजे स्वतः अग्नीत केलेले अर्पण. पितृयज्ञ म्हणजे आपल्या पूर्वजांचा सन्मान. मनुष्ययज्ञ म्हणजे अतिथी आणि सहमानवांचे आतिथ्य. भूतयज्ञ म्हणजे प्राणी आणि इतर सजीवांना अन्न अर्पण करणे. ही पाच मिळून प्रत्येक गृहस्थाच्या दिवसाला वेदीवर केलेल्या त्याच अर्पणाचे सातत्य बनवतात.

हवनाच्या धुराचे आधुनिक विश्लेषण असे आढळले आहे की शुद्ध तूप कापूर, गुग्गुळ आणि चंदनासारख्या औषधी वनस्पतींसह जाळल्याने वनस्पती-रसायनघटक बाहेर पडतात, जे हवेतील रोगजनक जीवाणू कमी करू शकतात, आणि हजारो वर्षे स्वच्छतेसाठी नव्हे तर भक्तीचे कृत्य म्हणून केल्या गेलेल्या या विधीला एक मोजता येण्याजोगे पर्यावरणीय परिमाण देतात. तथापि भक्तासाठी हवेवर अग्नीचा शुद्धीकरणाचा परिणाम आतल्या शुद्धीकरणाच्या तुलनेत दुय्यम आहे. ‘स्वाहा’ने मुद्रित प्रत्येक अर्पण हे आपल्या हातात जे आहे ते सोडून देण्याचा एक छोटा, पुनरावृत्त अभ्यास आहे, ज्याला ऋग्वेद दूत म्हणते आणि गीता ज्या अटीवर शाश्वत जग प्रथम स्थापित झाले तीच अट म्हणते, अशा अग्नीच्या साक्षीने केलेला.