યજ્ઞ અને હવન

યજ્ઞ શબ્દ સંસ્કૃત ધાતુ યજ્ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ છે ઉપાસના કરવી, એકત્ર કરવું અને ઉદારતાથી આપવું; આ શબ્દ એકસાથે આ ત્રણેય અર્થ ધરાવે છે. તેના કેન્દ્રમાં એક પવિત્ર અગ્નિ હોય છે, જેમાં મંત્રોચ્ચાર સાથે આહુતિઓ અપાય છે, પરંતુ આ બાહ્ય વિધિને એક આંતરિક ભાવની અભિવ્યક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે: લેતાં પહેલાં આપવાની તત્પરતા, અને લેવાને આપવાને અનુસરતી વસ્તુ ગણવી, તેને પૂર્વે આવતી નહીં.

ભગવદ્ગીતા તેના ત્રીજા અધ્યાયમાં આ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટપણે કહે છે. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે સૃષ્ટિના આરંભમાં પ્રજાપતિ, પ્રાણીઓના સ્વામી, યજ્ઞ સાથે માનવજાતિને ઉત્પન્ન કરી અને જાહેર કર્યું કે તેનાથી લોકો સમૃદ્ધ થશે; તેમણે તેને તેમની કામધેનુ કહી (ભગવદ્ગીતા ૩.૧૦). પરંપરા આ સર્જક પ્રજાપતિને વિષ્ણુ સાથે ઓળખે છે, અને તેથી પૌરાણિક સાહિત્યમાં તેમને યજ્ઞેશ્વર, એટલે કે યજ્ઞના સ્વામી, તરીકે સન્માનવામાં આવે છે. ગીતા આગળ નોંધે છે કે સૂર્ય, મેઘ, વર્ષા અને સર્વ પ્રાણીઓનું પોષણ કરનાર અન્ન પરસ્પર દાનના એક અખંડ ચક્રમાં ગતિ કરે છે, અને જે વ્યક્તિ આ ચક્રથી મળતા સુખનો ઉપભોગ કરે છે પણ તેમાં કશું પાછું આપતી નથી, તે ગીતાના જ શબ્દોમાં ચોર છે. યજ્ઞ એ આ ચક્રમાં માનવજાતિનો સભાન પ્રવેશ છે — પહેલેથી પ્રાપ્ત થયેલી દરેક વસ્તુ માટે સભાનપણે કરવામાં આવતું પ્રતિદાન.

અગ્નિને સ્વયં એક વ્યક્તિ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે. ઋગ્વેદનું પ્રથમ સૂક્ત જ અગ્નિને પુરોહિત તરીકે આહ્વાન કરે છે — જે વિધિનું સંચાલન કરે છે — અને એ સંદેશવાહક તરીકે, જે આહુતિને માનવજગતમાંથી દેવતાઓ સુધી લઈ જાય છે, અને જે અગ્નિમાં મૂકાયેલી વસ્તુને એક સૂક્ષ્મ રૂપમાં પરિવર્તિત કરે છે જે દેવતાઓ સુધી પહોંચી શકે (ઋગ્વેદ ૧.૧.૧). તેથી દરેક હવન અગ્નિથી જ આરંભ અને અંત પામે છે — કેવળ દહનની ક્રિયા તરીકે નહીં, પરંતુ સ્વયં સંબોધાતા તરીકે, જેમના દ્વારા દરેક અન્ય આહ્વાન પસાર થવો જ જોઈએ.

અગ્નિમાં મૂકાતી સામગ્રી કાળજીપૂર્વક પસંદ કરવામાં આવે છે. સમિધ — પીપળ, વડ, આંબા કે ખાખરાનાં સૂકાં લાકડાં — અગ્નિને જ પોષે છે. ઘૃત, શુદ્ધ ગાયનું ઘી, અગ્નિની જ્યોતને વહન અને ટકાવી રાખે છે, અને ગૃહસ્થની સામગ્રીના સૌથી ઉત્તમ અને સૌથી પરિષ્કૃત ભાગ તરીકે અર્પણ થાય છે. હવન સામગ્રીમાં જટામાંસી, ગુગળ અને ચંદન જેવી સુગંધિત, ઔષધીય વનસ્પતિઓ ભેળવવામાં આવે છે, જે તેમના નીકળતા સુગંધિત ધૂમ્ર જેટલી જ તેમના આરોગ્યકારી ગુણો માટે પસંદ કરાય છે. અન્ન, ગોળ, મધ અને તલ આ આહુતિને પૂર્ણ કરે છે; દરેક સામાન્ય આહારનો એક નાનો ભાગ એ અગ્નિને પાછો અપાય છે, જેમાંથી વૈદિક સમજ મુજબ આખરે સર્વ આહારનો પ્રવાહ વહે છે.

દરેક વ્યક્તિગત આહુતિ એક જ શબ્દથી મુદ્રિત થાય છે — સ્વાહા — જે ચમચો આહુતિને જ્યોતમાં ઢાળે ત્યારે ઉચ્ચારાય છે. આ શબ્દ એ ચોક્કસ ક્ષણને ચિહ્નિત કરે છે જ્યારે આહુતિ આપનારની માલિકી રહેતી નથી અને તે સંપૂર્ણપણે અગ્નિની, અને વિસ્તારમાં દેવતાની, બની જાય છે. હવન દરમિયાન વારંવાર સ્વાહાનું ઉચ્ચારણ પોતે જ છોડી દેવાનો એક પુનરાવર્તિત અભ્યાસ છે; મુઠ્ઠીભર અનાજ કે ચમચી ઘી છોડવાની શારીરિક ક્રિયાને, જે હમણાં જ અપાયું છે તેના પ્રત્યેની વ્યક્તિની આંતરિક આસક્તિના છૂટકારા સાથે જોડવામાં આવે છે.

વૈદિક ગૃહસ્થ પાસેથી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે તે યજ્ઞની આ ભાવનાને અગ્નિવેદીની બહાર, પંચ મહાયજ્ઞ દ્વારા દૈનિક જીવનમાં પણ વિસ્તારે. આ પાંચ મહાયજ્ઞોનું વર્ણન મનુસ્મૃતિ (૩.૬૯-૩.૭૨) અને તૈત્તિરીય આરણ્યકમાં મળે છે. બ્રહ્મયજ્ઞ એટલે પવિત્ર જ્ઞાનનો નિત્ય સ્વાધ્યાય અને અધ્યાપન; દેવયજ્ઞ એટલે અગ્નિમાં અપાતી આહુતિ પોતે; પિતૃયજ્ઞ પોતાના પૂર્વજોનું સન્માન કરે છે; મનુષ્યયજ્ઞ અતિથિઓ અને સાથી મનુષ્યો પ્રત્યે આતિથ્યનો વિસ્તાર કરે છે; અને ભૂતયજ્ઞ પશુઓ તથા અન્ય જીવિત પ્રાણીઓને આહાર અર્પે છે. આ પાંચ મળીને દરેક ગૃહસ્થના દિવસને વેદી પર અપાયેલી એ જ આહુતિનું સાતત્ય બનાવે છે.

હવનના ધૂમ્રના આધુનિક વિશ્લેષણમાં જણાયું છે કે કપૂર, ગુગળ અને ચંદન જેવી ઔષધિઓ સાથે શુદ્ધ ઘી બાળવાથી એવા ફાયટોકેમિકલ યોગિકો મુક્ત થાય છે જે હવામાં ફરતા રોગકારક જીવાણુઓ ઘટાડી શકે છે. આ એવી વિધિને, જે સદીઓથી સ્વચ્છતા નહીં પણ ભક્તિ તરીકે કરાતી આવી છે, એક માપી શકાય તેવો પર્યાવરણીય આયામ આપે છે. ભક્ત માટે, જોકે, વાયુ પર અગ્નિની શુદ્ધિકારક અસર તેના અંતરમાં થતી શુદ્ધિકારક અસરની સરખામણીએ ગૌણ છે. સ્વાહાથી મુદ્રિત દરેક આહુતિ પોતાની પકડ છોડવાનો એક નાનો, પુનરાવર્તિત અભ્યાસ છે, જે એ અગ્નિની સંગતમાં કરાય છે જેને ઋગ્વેદ સંદેશવાહક કહે છે અને ગીતા એ શરત કહે છે, જેના પર ટકાઉ જગત પ્રથમ વાર સ્થાપિત થયું હતું.