પવિત્ર દીવો

બીજી કોઈ પણ વિધિ શરૂ થાય તે પહેલાં ઉપાસક દીવો પ્રગટાવે છે અને એક શ્લોક પઠે છે, જે હિંદુ ઘરોમાં સર્વત્ર પઠાય છે: દીપજ્યોતિઃ પરબ્રહ્મ, દીપજ્યોતિર્જનાર્દનઃ, દીપો હરતુ મે પાપં, સન્ધ્યાદીપ નમોઽસ્તુ તે. તેનો અર્થ છે: દીપકનો પ્રકાશ પરબ્રહ્મ છે, દીપકનો પ્રકાશ જનાર્દન (વિષ્ણુ) છે; દીપક મારાં પાપ હરે; સંધ્યાના દીપ, તને પ્રણામ. દીપકની જ્યોતને સીધી રીતે પરમ સત્ય અને સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે, અને ઉપાસક એ પવિત્ર દીપકને સર્વ મલિનતા દૂર કરવા વિનંતી કરે છે, અને સંધ્યાના પ્રકાશને પ્રણામ સાથે તે પૂરું કરે છે. આ જ આકાંક્ષા બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ 1.3.28 માં મળતી એક વધુ પ્રાચીન પ્રાર્થનાનો પડઘો છે, તમસો મા જ્યોતિર્ગમય, અર્થાત્ મને અંધકારથી પ્રકાશ તરફ લઈ જા. હિંદુ ઘરમાં પ્રગટાવાતો દરેક દીવો આ એક જ વિનંતી લઘુરૂપે દોહરાવે છે.

દીવાના દરેક ભૌતિક અંગમાં પોતાનું અર્થસ્તર છે. અગ્નિ પોતે જગ્યાના સૂક્ષ્મ વાતાવરણને શુદ્ધ કરે છે, અને બળતાં હવામાંના સૂક્ષ્મજીવાણુઓનો નાશ કરે છે એમ માનવામાં આવે છે. માટીનું પાત્ર, માટીનો દીવો, ભૌતિક માનવ દેહનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે પોતે માટીથી બનેલો છે અને તેમાં જ પાછો ફરવાનો છે. તે પાત્રમાં રેડાયેલું તેલ કે ઘી દુન્યવી આસક્તિઓ અને વાસનાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, એટલે કે તે સંચિત છાપો જે આત્મા એક જન્મથી બીજા જન્મમાં લઈ જાય છે. સુતરાઉ વાટ એકાગ્ર મનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, એ એક તાંતણો જેના પર થઈને આ બધું બળતણ પ્રકાશ બનતાં પહેલાં વહેવું પડે છે.

જ્યોત બળતી હોય ત્યારે તેલ વપરાઈને પ્રકાશમાં પરિવર્તિત થાય છે, અને આ રૂપાંતર પોતે જ દીપકનો કેન્દ્રીય બોધ છે. ધ્યાન દુન્યવી આસક્તિ પર એવી જ રીતે કામ કરે છે જેમ અગ્નિ તેલ પર કરે છે: જે કંઈ એક વાર નક્કર અને કાયમી લાગતું હતું તેને બાળીને, સતત દહનથી, તેને શૂન્યમાં ફેરવવાને બદલે પ્રકાશમય વસ્તુમાં રૂપાંતરિત કરે છે. દીવો ઉપાસકને તેની દુન્યવી આસક્તિઓ એકદમ ત્યજી દેવા કહેતો નથી; તે તેમને એ પ્રક્રિયા બતાવે છે જેમાં એ જ આસક્તિઓ યોગ્ય અગ્નિમાં નાખવામાં આવે તો ઓરડાને અજવાળનાર પ્રકાશ બની જાય છે.

પરંપરા માને છે કે દીવાની જ્યોત કઈ દિશામાં મુખ રાખે છે તેનું પોતાનું પરિણામ છે. પૂર્વ તરફ મુખ રાખેલો દીપક સૂર્યના જ્ઞાન, ઊર્જા અને જીવનશક્તિના ગુણોને આમંત્રે છે, અને જે જગ્યાને તે અજવાળે છે ત્યાં આરોગ્ય અને સ્પષ્ટતા લાવે છે. ઉત્તર તરફ મુખ રાખેલો દીપક સમૃદ્ધિને આકર્ષે છે અને ઘર જે પણ સાહસ હાથ ધરે તેમાં સફળતાને ટેકો આપે છે એમ મનાય છે, અને વાસ્તુ શાસ્ત્રમાં ઈશાન ખૂણાને ખાસ શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવે છે, કારણ કે તે જગ્યાને સકારાત્મક ઊર્જાથી ભરેલી રાખે છે. તેનાથી વિપરીત, દક્ષિણ દિશા ટાળવામાં આવે છે, સામાન્ય સંજોગોમાં દીવાની જ્યોતને તે દિશામાં મુખ રાખવું અશુભ ગણાય છે.

હિંદુ ઉપાસનાનું દરેક બીજું અર્પણ, જળ, પુષ્પ, ધૂપ, અન્ન, તે બનાવવા માટે ઉપાસક પહેલેથી પૂરતું સ્પષ્ટ જોઈ શકે તેવો હોવો જોઈએ. અંધારા કે ઝાંખા ઓરડામાં આ દૃશ્યતા ખરેખર દીવો જ પૂરી પાડે છે. આ જ કારણે દીવો કોઈ પણ બીજા ઉપાસના-કાર્યની સાથે કે પછી નહીં, પણ એ બધાં પહેલાં પ્રગટાવાય છે. પૂજાની દરેક પછીની ક્રિયા દીપકે પહેલેથી ઊભા કરેલા પ્રકાશની અંદર થાય છે, જેથી દીવો માત્ર ઘણાં અર્પણોમાંનું એક અર્પણ નહીં, પણ દરેક પછીનું અર્પણ દૃશ્યમાન અને શક્ય બનાવતી પૂર્વશરત બને છે.

ઉપાસક સિદ્ધાંતમાં વાસણ, તેલ કે વાટ વિના માત્ર અગ્નિ બળતો જોઈ શકે. છતાં પરંપરા માત્ર અગ્નિને બદલે ચારેય તત્ત્વો એકસાથે હાજર હોવાનો આગ્રહ રાખે છે. તેલ વિનાની માટી પાસે બળવા માટે કંઈ નથી, અને વાટ વિનાના તેલ પાસે પોતાને જ્યોતમાં ઉપર ખેંચવાનો કોઈ માર્ગ નથી. મનની એકાગ્રતા વિનાની વાટ, જે પરંપરા તાંતણામાં જ સ્થાપિત માને છે, માત્ર ફફડતો, અસ્થિર પ્રકાશ આપે છે, સ્થિર નહીં. દરેક દ્રવ્ય બીજાઓ એકલા જે મર્યાદા ધરાવે છે તેને સુધારે છે. આથી આસક્તિ અને જાગૃતિ વિશેનો દીપકનો બોધ ત્યારે જ પૂર્ણ થાય છે જ્યારે શરીર, દુન્યવી ઇચ્છા અને એકાગ્ર મન સાથે કામ કરતાં બતાવાય, એકબીજાથી અલગ એક-એક કરીને ઉકેલવાની સમસ્યાઓ તરીકે નહીં.

એક નાની જ્યોત પર આ પરંપરા કેટલો અર્થ વહન કરવાનું કહે છે તે વિચારવા જેવું છે. તે પરમ સત્ય છે, અશુદ્ધિનો સંહારક છે, આસક્તિ કેવી રીતે જ્ઞાનમાં પરિણમે છે તેનું મોડેલ છે, અને તે કઈ દિશામાં મુખ રાખે છે તેના આધારે સમૃદ્ધિ તરફ કે દુર્ભાગ્યથી દૂર ઈશારો કરતું હોકાયંત્ર છે. દૈનિક હિંદુ આચરણમાં બીજી કોઈ ઘરની વસ્તુને એક સાથે આટલો અર્થ વહન કરવાનું કહેવામાં આવતું નથી. દીવાનું નાનું કદ અને થોડા કલાકોનો ટૂંકો સમય, તેલ ખૂટે ત્યારે ફરી પ્રગટાવવો પડે, એ અર્થની આ એકાગ્રતાને વધુ આકર્ષક બનાવે છે, ઓછી નહીં. દીપક ક્યારેય માટી, સુતર અને તેલ કરતાં વધુ હોવાનો દાવો કરતો નથી, અને છતાં તેની પાસે એવી રીતે જવાય છે જાણે તે થોડા સમય માટે સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ હોય.