વિષ્ણુ

પરમ રક્ષક તરીકે ભગવાન જગદીશ (વિષ્ણુ/કૃષ્ણ)ની સ્તુતિ કરતી હિન્દુ આરતી, જે આશીર્વાદ મેળવવા અને ભક્તિ વ્યક્ત કરવા સાંજની ઉપાસના દરમિયાન ગવાય છે.

વિષ્ણુ સહસ્રનામનો આરંભ કરતો ધ્યાન-શ્લોક: શ્વેત વસ્ત્રધારી, ચતુર્ભુજ અને પ્રસન્નમુખ વિષ્ણુનું ધ્યાન, સર્વ વિઘ્નોની શાંતિ માટે.

સાત પવિત્ર નદીઓને સ્નાન કે વિધિના જળમાં હાજર રહેવા આહ્વાન કરતો એક શ્લોકનો સંસ્કૃત આવાહન, જેથી તે જળમાં તેમની પવિત્રતા આવે.

શ્રી કૃષ્ણને કુંજબિહારી રૂપે સ્તુતિ કરતી પરંપરાગત હિન્દુ આરતી, જેમાં તેમના સૌંદર્ય, વાંસળીવાદન અને વૃંદાવનમાંની ઉપસ્થિતિનું વર્ણન છે.

આઠ શ્લોક અને અંતિમ ફળશ્રુતિ શ્લોક ભગવાન વિષ્ણુને કૃષ્ણ અને રામ રૂપે તેમનાં દિવ્ય નામો ગણાવીને સન્માને છે; આશીર્વાદ અને રક્ષણ માટે તેનો પાઠ થાય છે.

તુલસીદાસના રામચરિતમાનસની શ્રદ્ધા અને ધીરજ વિશેની પંક્તિઓને ગૂંથતું ભજન, જેના ટેકમાં “રામ સિયા રામ સિયા રામ જય જય રામ” આવે છે.

અચ્યુતાષ્ટકમના શ્લોક ૧માંથી ગાવામાં આવતું લોકપ્રિય સંસ્કૃત ભજન, જેમાં વિષ્ણુ, રામ અને કૃષ્ણનાં પવિત્ર નામો ગૂંથાયેલાં છે.

આ ભજન દેવી દુર્ગાની સ્તુતિ છે, જેમાં ભક્ત તેમની શક્તિ અને કૃપાની વિનંતી કરે છે. તે જીવનના દુઃખો અને જન્મ-મરણના ચક્રમાંથી મુક્તિ માટેની પ્રાર્થના છે.

ગોવિંદ, ગોપાલ અને રાધારમણ એ કૃષ્ણનાં નામોનું સમૂહગાન અને સ્મરણ માટેનું ટૂંકું, પ્રશ્નોત્તર-શૈલીનું કીર્તન છે.

શુક્લામ્બરધરમ્: શ્વેત વસ્ત્રધારી, ચંદ્ર સમાન વર્ણવાળા, ચાર ભુજાવાળા અને પ્રસન્ન મુખવાળા પ્રભુનું ધ્યાન ધરતો સંસ્કૃત શ્લોક, જે પૂજા કે અભ્યાસ પહેલાં સર્વ વિઘ્નોના શમન માટે પઠવામાં આવે છે.

આઠ શ્લોકો અને અંતિમ ફળશ્રુતિ શ્લોક ભગવાન વિષ્ણુને અનેક નામે આહ્વાન કરે છે; દરેક શ્લોક 'શ્રીપતે, મારું સર્વ દુઃખ શાંત કરો' એવી વિનંતીથી પૂરો થાય છે.

ભગવાન સત્યનારાયણ (વિષ્ણુનું એક સ્વરૂપ)ની ભક્તિ-આરતી, જે ભક્તિ વ્યક્ત કરવા અને આશીર્વાદ મેળવવા સત્યનારાયણ પૂજા દરમિયાન ગવાય છે.

વેદાંત દેશિકના અચ્યુતશતકમના શ્લોક ૧ થી ૨૦, જેમાં તિરુવહીન્દ્રપુરમના અચ્યુતને પોતાના શરણાગત ભક્તો પ્રત્યે સદા સત્ય રહેનારા ભગવાન તરીકે સ્તવવામાં આવ્યા છે.

આઠ શ્લોક 'અચ્યુત' નામની શક્તિનું વર્ણન કરે છે, જેમાં દ્રૌપદી અને ગજેન્દ્રના દૃષ્ટાંત આપવામાં આવ્યા છે. રચયિતા ૧૭મી સદીના કવિ-સંત શ્રીધર વેંકટેશ છે.

આ બાંકે બિહારી માટે પ્રેમપૂર્વકની સ્તુતિ (આરતી)નું ગીત છે, જે ભગવાન કૃષ્ણના એક મનમોહક, ચંચળ બાળ સ્વરૂપનું નામ છે. ગાયક કૃષ્ણના સૌંદર્ય, તેમના દિવ્ય સ્વરૂપ અને તેમના પ્રત્યેના સંપૂર્ણ સમર્પણનું વર્ણન કરીને પોતાની ભક્તિ વ્યક્ત કરે છે, સાથે સાથે દીવા અને સંગીતની પૂજા અર્પણ કરે છે.

ઘાલીન લોટાંગણ, આરતી પછી ગવાતી મરાઠી પ્રાર્થના: સંત નામદેવની એક રચના, સંસ્કૃત શરણાગતિના શ્લોકો, હરે રામ મંત્ર અને ગણેશનો મોરયા પોકાર.

૬૧ શ્લોકનું અતિમાનુષસ્તવ, જેમાં રામ અને કૃષ્ણ જેવા માનવરૂપોમાં પ્રભુનાં અલૌકિક કાર્યો પર વિસ્મય વ્યક્ત કરીને અંતે વિનમ્ર શરણાગતિ છે.

આ એક ભક્તિગીત (ભજન) છે જેમાં ભગવાન કૃષ્ણના વિવિધ નામો અને લીલાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં હરિ, કેશવ, ગોવિંદ, નારાયણ, મુકુંદા જેવા નામોનું પુનરાવર્તન થાય છે અને કૃષ્ણની બાલલીલા, ગોવર્ધન ધારણ, રાસલીલા વગેરેનો ઉલ્લેખ છે.

શ્રી વેંકટેશ સુપ્રભાતમ્, તેના સ્તોત્રમ્, પ્રપત્તિ અને મંગળાશાસનમ્ સહિત: તિરુમલામાં ભગવાન વેંકટેશ્વરને જગાડતી પ્રભાતની સ્તુતિ.

નરસિંહ પુરાણ ૧૭માંથી: વ્યાસ પોતાના પુત્ર શુકને અષ્ટાક્ષર મંત્ર 'ઓમ નમો નારાયણાય', તેની વિધિ, રંગો અને ફળ સહિત શીખવે છે.

સંપૂર્ણ શરણાગતિનો એક સંસ્કૃત શ્લોક: શરીર, વાણી, મન અને ઇન્દ્રિયોના દરેક કર્મને ભગવાન નારાયણને અર્પણ કરવો, જે શ્રીમદ્ ભાગવત ૧૧.૨.૩૬ નો પડઘો છે.

તુલસી ઉપનિષદ, એક ટૂંકું વૈષ્ણવ લખાણ, જેમાં 'યન્મૂલે સર્વતીર્થાનિ' શ્લોક છે, જે તુલસીને વિષ્ણુની પ્રિય તરીકે સન્માને છે.

એક આનંદી ભજન, જેમાં પ્રભુને રામ, શ્યામ, શિવ, વિષ્ણુ કે ગણેશ રૂપે પધારવાનું આમંત્રણ છે, દરેક પોતાના સાથી અને ચિહ્ન સાથે.

૧૦૮ નામોનું રામ સ્તોત્ર, જે રામાયણને કાંડ-ક્રમે યાદ કરાવે છે, સાથે રામ, સીતા અને હનુમાનની પ્રાર્થનાઓ છે.

તાલ્લાપાક અન્નમાચાર્ય રચિત પ્રસિદ્ધ ભજન, જેમાં તિરુમલાના પવિત્ર શેષાચલ પર્વતને ભગવાન શ્રીહરિનું સાક્ષાત્ પાવન ધામ ગણીને તેની ભવ્ય સ્તુતિ કરવામાં આવી છે.

૧૭મી સદીના મહાન ઓડિયા ભક્તકવિ સાલબેગ દ્વારા રચિત અમર જગન્નાથ સ્તુતિ, જેમાં તેઓ નીલાચલપતિ સમક્ષ પોતાના સંકટોના નિવારણ માટે કરુણ પોકાર કરે છે.

સંત બહિણાબાઈનો વારકરી મંદિર વિશેનો અભંગ: જ્ઞાનેશ્વરે તેનો પાયો નાખ્યો, નામદેવે તેનો વિસ્તાર કર્યો, એકનાથે સ્તંભ ઊભો કર્યો અને તુકારામ તેનો સુવર્ણ કળશ બન્યા.

૧૫મી સદીના મહાન તેલુગુ સંત-કવિ તાલ્લાપાક અન્નમાચાર્ય દ્વારા રચિત અમર સંકીર્તન, જે સર્વ જીવોમાં શ્રીહરિની અંતર્યામી ઉપસ્થિતિ અને સામાજિક સમાનતાનો ઉદ્ઘોષ કરે છે.

સંત ચોખામેળાનો અભંગ: શેરડી વાંકી હોવા છતાં તેનો રસ સીધો હોય છે, જેમ ધનુષ્ય અને નદી. જન્મ ક્યારેય હૃદયની ભક્તિને વાંકી પાડી શકતો નથી.

બાર શ્લોકનું ધન્વંતરિ સ્તોત્ર, જેમાં દિવ્ય વૈદ્ય ધન્વંતરિને સંબોધીને રોગ અને પીડાથી દુઃખી જનોની રક્ષા માટે હરિને પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે.

વારકરી પરંપરાની દૈનિક ઉપાસના: સંત જ્ઞાનેશ્વરના ૨૮ અભંગો, જેમાં ઉપનિષદોના અદ્વૈત દર્શન અને ભગવાન વિઠ્ઠલ પ્રત્યેની ભક્તિનો સમન્વય છે.

સંત જ્ઞાનેશ્વરનો ‘રૂપ પાહતા લોચની’ અભંગ: વિઠ્ઠલનું રૂપ નિહાળવાનો આનંદ, અનેક પૂર્વજન્મના સત્કર્મોનું ફળ અને સર્વ સુખોનું ધામ.

સંત એકનાથનો ‘કાયા હી પંઢરી’ અભંગ: આ દેહ જ પંઢરપુર છે, અંતરાત્મા જ વિઠ્ઠલ છે, અને ભક્તિ ભીમા નદી બનીને વહે છે.

સંત એકનાથનો ‘માઝે માહેર પંઢરી’ અભંગ: પંઢરપુર એક દીકરીનું પ્રિય પિયર છે, જ્યાં વિઠ્ઠલ અને રખુમાઈ માતા-પિતા છે અને પુંડલિક ભાઈ છે.

સંત જનાબાઈનો અભંગ: પ્રેમની દોરીથી તેઓ પંઢરપુરના ચોરને બાંધે છે, વિઠ્ઠલને હૃદયના કારાગારમાં પૂરી દે છે અને તેમને કદી જવા દેશે નહીં.

સંત કાન્હોપાત્રાની સંપૂર્ણ શરણાગતિની પ્રાર્થના: તેઓ વિઠ્ઠલને હવે પોતાની વધુ પરીક્ષા ન લેવા વિનવે છે, ચરણોમાં માથું મૂકે છે, અને પરંપરા સ્મરે છે કે તેઓ તેમનામાં લીન થઈ ગયાં.

સંત મુક્તાબાઈની તાટી ઉઘડા: ઝૂંપડીનો દરવાજો ખોલવા માટે ભાઈ જ્ઞાનેશ્વરને કરેલી વિનંતી; તે શીખવે છે કે સાચો સંત જગતના ટોણા કરુણાથી સહે છે.

સંત નામદેવનો 'નાચું કીર્તનાચે રંગી' અભંગ: કીર્તનના આનંદમાં નાચો, જગતમાં જ્ઞાનનો દીપ પ્રગટાવો, અને એકલું નામ સૌનો ઉદ્ધાર કરે.

પંઢરપુરના વિઠ્ઠલ પ્રભુની સાંજની આરતી, જે પરંપરા મુજબ સંત નામદેવને આભારી છે અને જે મહારાષ્ટ્રભરમાં રખુમાઈની બાજુમાં ઈંટ પર ઊભેલા પ્રભુને ગવાય છે.

શ્રીમદ્ભાગવત મહાપુરાણના છઠ્ઠા સ્કંધના આઠમા અધ્યાયમાં વર્ણવેલાં ૪૨ શ્લોકોનું આ પરમ સિદ્ધ રક્ષાકવચ છે. મહર્ષિ વિશ્વરૂપે દેવરાજ ઇન્દ્રને ઉપદેશેલું આ કવચ શરીરના દરેક અંગ, ઇન્દ્રિય અને દિશામાં ભગવાન શ્રીહરિના વિવિધ અવતારો, પાવન નામો અને દિવ્ય આયુધો (સુદર્શન ચક્ર, કૌમોદકી ગદા, પાંચજન્ય શંખ, નંદક તલવાર)ની અભેદ્ય શક્તિ સ્થાપિત કરીને સાધકને સર્વ ભય, નકારાત્મક શક્તિઓ અને શત્રુઓથી સુરક્ષિત રાખે છે.

પુરુષ સૂક્ત (ઋગ્વેદ ૧૦.૯૦): બ્રહ્માંડના આદિ પુરુષનું વૈદિક સ્તોત્ર, જેમના બલિદાનથી લોકો અને વેદોનો ઉદ્ભવ થયો.

સંત સાવતા માળીનો આ અભંગ પોતાની શાકવાડીના ડુંગળી, લસણ, મરચાં અને કૂવાની દોરીમાં વિઠ્ઠલને જુએ છે: કર્મ એ જ પૂજા છે.

આ શ્રી નૃસિંહ અષ્ટોત્તર શત નામાવલી છે, જેમાં વિષ્ણુના નૃસિંહ સ્વરૂપ એવા ભગવાન નૃસિંહના ૧૦૮ નામ છે. દરેક નામ રક્ષણ, સાહસ અને કૃપા માટે ૐ અને ‘નમઃ’ સાથે અર્પણ કરવામાં આવે છે.

તિરુમલાના ભગવાન વેંકટેશના ૧૦૮ નામ, જેમાં તેમના પર્વતો, પવિત્ર જળ, સ્વરૂપો અને વરદાનનો ઉલ્લેખ છે; દરેક નામ ‘ૐ’ અને ‘નમઃ’ સાથે અર્પણ કરવામાં આવે છે.

શ્રી વિષ્ણુ અષ્ટોત્તર શતનામાવલી પદ્મ પુરાણમાંથી લેવાયેલા ભગવાન વિષ્ણુના ૧૦૮ પવિત્ર નામોનો સંગ્રહ છે, જે ગુરુવારે અને એકાદશીએ સર્વ પાપોના નાશ અને શાંતિ માટે અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે.

મહાભારતના અનુશાસન પર્વના 149મા અધ્યાયમાં ભીષ્મે યુધિષ્ઠિરને ઉપદેશેલા ભગવાન વિષ્ણુના સહસ્ર નામો, 108 શ્લોકોમાં.

સંત સોયરાબાઈ (સંત ચોખામેલાના પત્ની) નો આ સર્વોચ્ચ અદ્વૈત અભંગ છે. પંઢરીના વિઠ્ઠલના દર્શન થતાં જ 'હું અને તું' નો દ્વૈતભાવ સમાપ્ત થઈ ગયો છે, અને સંસારના તમામ રંગો એક જ પરમાત્મા શ્રીરંગમાં લીન થઈ ગયા છે.

સંત તુકારામનો વિદાય-અભંગ, જે પરંપરા અનુસાર તેમના વૈકુંઠ-પ્રસ્થાન સમયે ગવાયો: અંતિમ 'રામ-રામ' અને જીવનના બંધનોની મુક્તિ.

સંત તુકારામનો અદ્વૈત આનંદનો અભંગ: આનંદના સરોવરમાં દરેક તરંગ આનંદ જ છે, અને તે અનુભવ સામે શબ્દો મૌન થઈ જાય છે.

સંત તુકારામનો ઈશ્વર-વિયોગનો અભંગ: ચકોર ચંદ્ર માટે અને બાળક માતા માટે જેમ ઝંખે, તેમ તેમનો આત્મા વિઠ્ઠલની રાહ જુએ છે.

સંત તુકારામનું વિઠ્ઠલ પ્રત્યેનું ટૂંકું પ્રાર્થનાગીત: તેઓ એક જ વરદાન માગે છે કે ઈશ્વર કદી વિસરાય નહીં, અને મુક્તિ કે ધન કરતાં સંતોની સંગત પ્રિય છે.

સંત તુકારામનો એ અભંગ જે સાચા સંતની વ્યાખ્યા કરે છે: જે દુઃખીઓને પોતાના માનીને અપનાવે છે, તેનામાં ઈશ્વર વસે છે.

સંત તુકારામનું આનંદભર્યું ચિત્ર: ચંદ્રભાગાના રેતાળ પટ પર વૈષ્ણવો નાચે છે, એકબીજાને નમે છે અને અહંકાર પાછળ મૂકી દે છે.

સંત તુકારામનું વિઠ્ઠલનું ધ્યાન-આહ્વાન: પંઢરપુરમાં ઈંટ પર કમર પર હાથ રાખીને ઊભેલા, તુલસીની માળા અને પીળું રેશમ ધારણ કરેલા ભગવાન વિઠ્ઠલનું ચિંતન.

૧૫મી સદીના મહાન ભક્તકવિ નરસિંહ મહેતા રચિત વિશ્વપ્રસિદ્ધ ભજન, જે મહાત્મા ગાંધીનું પ્રિય પ્રાતઃપ્રાર્થના-ગીત અને માનવતા, કરુણા તથા સદાચારનું વૈશ્વિક પ્રતીક છે.

વાલ્મીકિ રામાયણનો શ્લોક (૧.૨૩.૨), જેનાથી વેંકટેશ્વર સુપ્રભાતમ્ આરંભ થાય છે: વિશ્વામિત્ર પ્રભાતે યુવાન રામને જગાડે છે.