પુરુષસૂક્તમ્ (ઉત્તરનારાયણ સહિત)

આ પુરુષસૂક્તનો આરંભ છે.

ૐ, અમે તે શાંતિ અને સુખની પ્રાર્થના કરીએ છીએ, જે યજ્ઞ માટે ગતિ (માર્ગ) આપનાર છે, યજ્ઞપતિ (યજમાન) માટે ગતિ આપનાર છે. દિવ્ય કલ્યાણ અમારા માટે હો.

મનુષ્યો માટે કલ્યાણ હો. ઔષધિ (આરોગ્ય) ઊર્ધ્વગામી થાઓ. દ્વિપદ (માનવ) માટે શાંતિ હો, અને ચતુષ્પદ (પશુઓ) માટે પણ શાંતિ હો.

ૐ શાંતિ, શાંતિ, શાંતિ.

હરિઃ ૐ.

ૐ, તે પુરુષ (પરમાત્મા) સહસ્ત્ર શીર્ષવાળા, સહસ્ત્ર નેત્રવાળા અને સહસ્ત્ર પગવાળા છે.

તે પુરુષે સમગ્ર પૃથ્વીને ચારે બાજુથી વ્યાપ્ત કરી, અને તેનાથી પણ દસ આંગળ જેટલો ઉપર (અતીત) રહ્યો.

આ સમગ્ર જગત તે પુરુષ જ છે – જે કંઈ ભૂતકાળમાં થયું અને જે કંઈ ભવિષ્યમાં થશે.

અને તે અમૃતત્વ (મોક્ષ)નો સ્વામી છે, જે અન્ન (ભોગ્ય પદાર્થો)થી પર થઈને (અતિક્રમણ કરીને) વર્તે છે.

તેનો મહિમા આટલો (વર્ણવેલો) છે, અને તેનાથી પણ મોટો એ પુરુષ છે.

તેનો એક પગ (ચતુર્થાંશ) આ સમગ્ર ભૂતજગત છે, અને તેના ત્રણ પગ (ત્રિપાદ) અમૃત સ્વરૂપે સ્વર્ગમાં છે.

તે પુરુષનો ત્રિપાદ ભાગ ઊર્ધ્વમાં (આકાશમાં) ગયો, અને તેનો એક પગ ફરીથી અહીં (પૃથ્વી પર) પ્રગટ થયો.

ત્યાર પછી તે સર્વત્ર વ્યાપ્ત થયો – ભક્ષ્ય (ખાદ્ય) અને અભક્ષ્ય (અખાદ્ય) બંનેમાં.

તે પુરુષમાંથી વિરાટ (વિશ્વરૂપ) ઉત્પન્ન થયો, અને વિરાટમાંથી પુરુષ (બ્રહ્મ) પ્રગટ થયો.

તે પુરુષ જન્મ્યા પછી (સૃષ્ટિથી) અતિશય વૃદ્ધિ પામ્યો, અને પછી પૃથ્વીને પાછળ અને આગળ (સર્વત્ર) વ્યાપ્ત કરી.

જ્યારે દેવોએ પુરુષને હવિષ્ય (આહુતિ) રૂપે યજ્ઞનો વિસ્તાર કર્યો.

તે યજ્ઞમાં વસંત ઋતુ આજ્ય (ઘી) હતી, ગ્રીષ્મ ઋતુ ઇધ્મ (સમિધ) હતી, અને શરદ ઋતુ હવિઃ (આહુતિ) હતી.

તે યજ્ઞની સાત પરિધિઓ (યજ્ઞવેદીની સીમા) હતી, અને ત્રણ વાર સાત (એકવીસ) સમિધો બનાવવામાં આવી હતી.

દેવોએ જ્યારે યજ્ઞનો વિસ્તાર કર્યો, ત્યારે પુરુષને પશુ રૂપે બાંધ્યો.

તે યજ્ઞમાં, આદિકાળમાં જન્મેલા પુરુષને બર્હિસ (કુશના આસન) પર અભિષેક કર્યો (પ્રોક્ષણ કર્યું).

તે યજ્ઞ દ્વારા દેવોએ યજ્ઞ કર્યો, અને સાધ્ય દેવો તથા જે ઋષિઓ હતા તેઓએ પણ યજ્ઞ કર્યો.

તે સર્વહુત (સંપૂર્ણ આહુતિવાળા) યજ્ઞમાંથી પૃષદાજ્ય (દહીં અને ઘીનું મિશ્રણ) સંભૃત થયું.

તે યજ્ઞમાંથી તેણે (પુરુષે) વાયવ્ય (હવામાં રહેનારા) પશુઓ, અને જે આરણ્ય (જંગલી) તથા ગ્રામ્ય (પાલતુ) પશુઓ છે તે બનાવ્યા.

તે સર્વહુત યજ્ઞમાંથી ઋચાઓ અને સામાની ઉત્પત્તિ થઈ.

તે યજ્ઞમાંથી છંદો ઉત્પન્ન થયા, અને તેમાંથી યજુસ્ ઉત્પન્ન થયું.

તે યજ્ઞમાંથી ઘોડા ઉત્પન્ન થયા, અને જે કોઈ બંને બાજુ દાંતવાળા (ઉભયદત) પ્રાણીઓ છે તે પણ ઉત્પન્ન થયા.

તે યજ્ઞમાંથી ગાયો ઉત્પન્ન થઈ, અને તેમાંથી બકરા-ઘેટાં પણ ઉત્પન્ન થયા.

જ્યારે તે પુરુષને (દેવોએ) વિભાજિત કર્યો, ત્યારે તેઓએ તેને કેટલા ભાગોમાં વિભક્ત કર્યો?

તેનું મુખ શું બન્યું? તેના બાહુ કોણ બન્યા? તેના ઊરુ (જાંઘ) અને પગ કેવી રીતે કહેવાયા?

તેનું મુખ બ્રાહ્મણ બન્યું, તેના બાહુ રાજન્ય (ક્ષત્રિય) બનાવવામાં આવ્યા.

તેના ઊરુ (જાંઘ) વૈશ્ય બન્યા, અને તેના પગથી શૂદ્ર ઉત્પન્ન થયો.

તેના મનમાંથી ચંદ્ર ઉત્પન્ન થયો, અને તેના નેત્રોમાંથી સૂર્ય ઉત્પન્ન થયો.

તેના મુખમાંથી ઇન્દ્ર અને અગ્નિ ઉત્પન્ન થયા, અને તેના પ્રાણમાંથી વાયુ ઉત્પન્ન થયો.

તેની નાભિમાંથી અંતરિક્ષ ઉત્પન્ન થયું, અને તેના મસ્તકમાંથી સ્વર્ગ ઉત્પન્ન થયું.

તેના પગથી પૃથ્વી, અને તેના કાનમાંથી દિશાઓ ઉત્પન્ન થઈ; આ રીતે તેઓએ (દેવોએ) લોકોની રચના કરી.

હું તે મહાન પુરુષને જાણું છું, જે સૂર્યના સમાન તેજસ્વી છે અને અંધકારની પેલે પાર છે.

તે ધીર (જ્ઞાની) પુરુષ સર્વ રૂપોને જાણીને, નામો રચીને, અને તેમને સંબોધીને (અભિવદન કરીને) બિરાજમાન છે.

ધાતા (બ્રહ્મા) એ તેને આગળ (પૂર્વ દિશામાં) ઉત્પન્ન કર્યો, અને શક્ર (ઇન્દ્ર) એ જાણીને ચારે દિશાઓમાં (પ્રવર્તાવ્યો).

તેને આ રીતે જાણનાર મનુષ્ય આ જીવનમાં અમૃત (મોક્ષ) પામે છે; આ માર્ગ સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ નથી.

દેવોએ યજ્ઞ દ્વારા યજ્ઞ (પુરુષ)ની પૂજા કરી; તે પ્રથમ ધર્મ (કર્મ) હતા.

તે મહિમાવાન દેવો તે સ્વર્ગ (નાક)માં પ્રવેશ કરે છે, જ્યાં પૂર્વેના સાધ્ય દેવો વસે છે.

ૐ, નમો નારાયણાય.

આ ઉત્તરનારાયણ (નારાયણનું ઉત્તર ભાગ) છે.

તે (પુરુષ) જળમાંથી અને પૃથ્વીના રસમાંથી ઉત્પન્ન થયો, અને વિશ્વકર્માથી (સર્વનિર્માતાથી) ઉપર થઈને પ્રગટ થયો.

તેના રૂપને ત્વષ્ટા (વિશ્વકર્મા) રચે છે; તે પુરુષનું આ સમગ્ર વિશ્વ આદિકાળમાં પ્રગટ થયું.

હું તે મહાન પુરુષને જાણું છું, જે સૂર્યના સમાન તેજસ્વી છે અને અંધકારની પેલે પાર છે.

તેને આ રીતે જાણનાર મનુષ્ય આ જીવનમાં અમૃત (મોક્ષ) પામે છે; આ માર્ગ સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ નથી.

પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા) ગર્ભમાં (અંતઃકરણમાં) વિચરે છે; તે અજન્મા હોવા છતાં અનેક રૂપે જન્મે છે.

તેના યોનિ (મૂળ સ્થાન)ને ધીર (જ્ઞાની) પુરુષો જાણે છે; અને વેધસ (બ્રહ્મા) મરીચિઓ (કિરણો)ના પદ (સ્થાન)ની ઇચ્છા કરે છે.

જે દેવોને તપાવે છે (સૂર્ય), જે દેવોનો પુરોહિત છે.

જે દેવોથી પણ પૂર્વે જન્મ્યો છે, તે તેજસ્વી બ્રહ્મ (પરમાત્મા)ને નમસ્કાર હો.

દેવોએ આદિકાળમાં તેજસ્વી બ્રહ્મને ઉત્પન્ન કરતાં આમ કહ્યું.

જે બ્રાહ્મણ આ રીતે જાણે છે, તેના વશમાં દેવો થાય છે.

હ્રી (લજ્જા) અને લક્ષ્મી (સંપત્તિ) તારી પત્નીઓ છે; દિવસ અને રાત્રિ તારી બાજુઓ (પાર્શ્વ) છે.

નક્ષત્રો તારું રૂપ છે; અશ્વિનીકુમારો તારું મુખ (વ્યાત્ત) છે; હે પ્રભુ, ઇષ્ટ (યજ્ઞ)ને સ્વીકારો; અમુક (આ યજ્ઞ)ને સ્વીકારો; સર્વને સ્વીકારો.

ૐ, અમે તે શાંતિ અને સુખની પ્રાર્થના કરીએ છીએ, જે યજ્ઞ માટે ગતિ આપનાર છે, યજ્ઞપતિ માટે ગતિ આપનાર છે. દિવ્ય કલ્યાણ અમારા માટે હો.

મનુષ્યો માટે કલ્યાણ હો. ઔષધિ ઊર્ધ્વગામી થાઓ. દ્વિપદ માટે શાંતિ હો, અને ચતુષ્પદ માટે પણ શાંતિ હો.

ૐ શાંતિ, શાંતિ, શાંતિ.