ପୁରୁଷସୂକ୍ତ

ଏହା ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଅଟେ।

ଓଁ। ଆମେ ସେହି କଲ୍ୟାଣ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବିଷୟ ବରଣ କରୁ। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପଥ ହେଉ, ଯଜ୍ଞପତି ପାଇଁ ପଥ ହେଉ। ଆମ ପାଇଁ ଦୈବୀ କଲ୍ୟାଣ ହେଉ।

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଔଷଧ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଗମନ କରୁ। ଦ୍ୱିପଦ (ମନୁଷ୍ୟ) ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ହେଉ, ଚତୁଷ୍ପଦ (ପଶୁ) ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ହେଉ।

ଓଁ। ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି।

ହରିଃ ॐ।

ଓଁ। ବିରାଟ ପୁରୁଷଙ୍କର ସହସ୍ର ମସ୍ତକ, ସହସ୍ର ନେତ୍ର ଓ ସହସ୍ର ଚରଣ ଅଛି।

ସେ ପୃଥିବୀକୁ ସର୍ବତୋଭାବେ ଆଚ୍ଛାଦନ କରି ତାହାଠାରୁ ଦଶ ଆଙ୍ଗୁଳ ପରିମିତ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅବସ୍ଥାନ କଲେ।

ଏହି ପୁରୁଷ ହିଁ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବସ୍ତୁ ଅଟନ୍ତି।

ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ଈଶ୍ୱର ଅଟନ୍ତି, ଯିଏ ଅନ୍ନଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

ତାଙ୍କର ଏତିକି ମହିମା; ତଥାପି ପୁରୁଷ ଏହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଟନ୍ତି।

ତାଙ୍କର ଏକ ପାଦ ସମସ୍ତ ଭୂତଜଗତ, ତିନି ପାଦ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅମୃତ ଅଟେ।

ପୁରୁଷଙ୍କର ତିନି ପାଦ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର ଏକ ପାଦ ପୁନର୍ବାର ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲା।

ତତ୍ପରେ ସେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲେ, ସଶନ (ଭୋଜନକାରୀ) ଓ ଅନଶନ (ଭୋଜନରହିତ) ଉଭୟଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି।

ତାଙ୍କଠାରୁ ବିରାଟ ଜାତ ହେଲେ, ବିରାଟଙ୍କଠାରୁ ପୁରୁଷ ଜାତ ହେଲେ।

ସେ ଜାତ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଅତିଶୟ ହେଲେ, ପଶ୍ଚାତ୍ ପୃଥିବୀ ଓ ପୁରତଃ ଆକାଶ ଆଦି ଲୋକ ହେଲେ।

ଯେତେବେଳେ ଦେବଗଣ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ହବିଃ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରି ଯଜ୍ଞକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ।

ତାଙ୍କର ବସନ୍ତ ଋତୁ ଆଜ୍ୟ ହେଲା, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଧ୍ମ (ଇନ୍ଧନ) ହେଲା, ଶରତ୍ ହବିଃ ହେଲା।

ତାଙ୍କର ସାତଟି ପରିଧି (ଯଜ୍ଞବେଦୀର ଚାରିପାଖ) ଥିଲେ, ତିନିଥର ସାତ କରି ଏକବିଂଶତି ସମିଧ କରାଯାଇଥିଲା।

ଦେବଗଣ ଯଜ୍ଞକୁ ବିସ୍ତାର କରୁଥିବା ସମୟରେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପଶୁ ରୂପେ ବାନ୍ଧିଲେ।

ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ଆଦ୍ୟରେ ଜାତ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବର୍ହିଷ (କୁଶ) ଉପରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ (ଜଳସେଚନ) କଲେ।

ସେହି ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଦେବଗଣ, ସାଧ୍ୟଗଣ ଓ ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞ କଲେ।

ସେହି ସର୍ବହୁତ ଯଜ୍ଞରୁ ପୃଷଦାଜ୍ୟ (ଦଧି ଓ ଘୃତର ମିଶ୍ରଣ) ସମ୍ଭୃତ ହେଲା।

ସେହି ଯଜ୍ଞରୁ ସେ ଯେଉଁ ବାୟବ୍ୟ (ବାୟୁସମ୍ବନ୍ଧୀୟ), ଆରଣ୍ୟ (ବନ୍ୟ) ଓ ଗ୍ରାମ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ସେହି ସର୍ବହୁତ ଯଜ୍ଞରୁ ଋକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ରମାନ ଜାତ ହେଲେ।

ତାହାଠାରୁ ଛନ୍ଦସ୍ (ମେଟ୍ରିକାଲ୍ ଛନ୍ଦ) ଜାତ ହେଲେ, ତାହାଠାରୁ ଯଜୁଃ ଜାତ ହେଲା।

ତାହାଠାରୁ ଅଶ୍ୱମାନେ ଜାତ ହେଲେ, ଏବଂ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ (ଉଭୟ ପାଟିରେ ଦାନ୍ତ ଥିବା)।

ତାହାଠାରୁ ଗୋରୁମାନେ ଜାତ ହେଲେ, ତାହାଠାରୁ ଛାଗ ଓ ମେଷ ଜାତ ହେଲେ।

ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ, କେତେ ପ୍ରକାରେ ତାଙ୍କୁ କଳ୍ପନା କଲେ?

ତାଙ୍କର ମୁଖ କ’ଣ ହେଲା? ତାଙ୍କର ବାହୁ କ’ଣ? ତାଙ୍କର ଊରୁ ଓ ପାଦ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ?

ତାଙ୍କର ମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲା, ବାହୁ ରାଜନ୍ୟ (କ୍ଷତ୍ରିୟ) କରାଗଲା।

ତାଙ୍କର ଊରୁ ବୈଶ୍ୟ ହେଲା, ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଜାତ ହେଲା।

ତାଙ୍କର ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଜାତ ହେଲେ, ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜାତ ହେଲେ।

ମୁଖରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଜାତ ହେଲେ, ପ୍ରାଣରୁ ବାୟୁ ଜାତ ହେଲେ।

ନାଭିରୁ ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ ହେଲା, ଶିରଃରୁ ଦ୍ୟୌ (ସ୍ୱର୍ଗ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ପାଦରୁ ଭୂମି, ଶ୍ରୋତ୍ରରୁ ଦିଗ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହିପରି ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ କଳ୍ପନା କଲେ।

ମୁଁ ଏହି ମହାନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ପରି ତେଜୋମୟ, ଅନ୍ଧକାରର ପାରପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଧୀର (ଜ୍ଞାନୀ) ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ବିଚାର କରି ନାମ ରଖି ଯେଉଁଠାରେ ବସି ଆବୃତ୍ତି କରନ୍ତି।

ଧାତା (ବିଧାତା) ପୂର୍ବଦିଗରୁ ଯାହାକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ, ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସର୍ବଜ୍ଞ ହୋଇ ଚାରି ଦିଗକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ଅମୃତ ହୁଏ; ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଗତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ।

ଦେବଗଣ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକୁ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ସେହି ଧର୍ମମାନ ପ୍ରଥମ ଥିଲେ।

ସେହି ମହିମାନ୍ୱିତ ଦେବଗଣ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବତନ ସାଧ୍ୟ ଦେବଗଣ ଅଛନ୍ତି।

ଓଁ। ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

ଏହା ଉତ୍ତରନାରାୟଣ (ସୂକ୍ତ)।

ଜଳରୁ ଓ ପୃଥିବୀର ରସରୁ ସମ୍ଭୂତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।

ତାଙ୍କର ତ୍ୱଷ୍ଟା ରୂପ ବିଧାନ କରି ଆସନ୍ତି; ଆଦ୍ୟରେ ପୁରୁଷଙ୍କର ସେହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଜାତ ହେଲା।

ମୁଁ ଏହି ମହାନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ପରି ତେଜୋମୟ, ଅନ୍ଧକାରର ପରପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ଅମୃତ ହୁଏ; ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଗତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ।

ପ୍ରଜାପତି ଗର୍ଭ ଭିତରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି; ଅଜାତ ହୋଇ ବହୁଧା ଜାତ ହୁଅନ୍ତି।

ତାଙ୍କର ଯୋନିକୁ ଧୀର (ଜ୍ଞାନୀ) ମାନେ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ବେଧଃ (ବିଧାତା) ମାନେ ମରୀଚିମାନଙ୍କର ପଦ (ସ୍ଥାନ) ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।

ଯିଏ ଦେବଗଣଙ୍କ ଉପରେ ତାପ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଦେବଗଣଙ୍କର ପୁରୋହିତ ଅଟନ୍ତି।

ଯିଏ ଦେବଗଣଙ୍କଠାରୁ ପୂର୍ବେ ଜାତ ହୋଇଥିଲେ, ସେହି ରୁଚି (ଦୀପ୍ତି) ଓ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

ଦେବଗଣ ଆଦ୍ୟରେ ରୁଚି ଓ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଏହା କହିଲେ।

ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦେବଗଣ ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୁଅନ୍ତି।

ହ୍ରୀ (ଲଜ୍ଜା) ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତୁମର ପତ୍ନୀ, ଦିବାରାତ୍ରି ତୁମର ପାର୍ଶ୍ୱ।

ନକ୍ଷତ୍ରମାନ ତୁମର ରୂପ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ତୁମର ମୁଖ। ମୁଁ ଇଷ୍ଟ (ଯଜ୍ଞ)କୁ ମନନ କରେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ମନନ କରେ, ମୁଁ ସମସ୍ତକୁ ମନନ କରେ।

ଓଁ। ଆମେ ସେହି କଲ୍ୟାଣ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବିଷୟ ବରଣ କରୁ। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପଥ ହେଉ, ଯଜ୍ଞପତି ପାଇଁ ପଥ ହେଉ। ଆମ ପାଇଁ ଦୈବୀ କଲ୍ୟାଣ ହେଉ।

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଔଷଧ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଗମନ କରୁ। ଦ୍ୱିପଦ (ମନୁଷ୍ୟ) ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ହେଉ, ଚତୁଷ୍ପଦ (ପଶୁ) ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ହେଉ।

ଓଁ। ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି।