पुरुषसूक्तम्

अथ पुरुषसूक्तस्य पवित्रं पाठम् आरभामहे।

वयं तच्छंयोः इति शान्तिकरं वृणीमहे। यज्ञाय गतिम्, यज्ञपतये गतिम् च याचामहे। दैवी स्वस्तिः अस्माकं भवतु।

मानुषेभ्यः स्वस्तिः भवतु। भेषजम् ऊर्ध्वं गच्छतु। द्विपदे अस्मभ्यं शम् अस्तु, चतुष्पदे च शम् अस्तु।

ॐ इति प्रणवः। शान्तिः त्रिवारम् — आध्यात्मिकी, आधिभौतिकी, आधिदैविकी च शान्तिः।

हरिः इति भगवान्, ॐ इति प्रणवः। तयोः स्मरणं कुर्मः।

पुरुषः सहस्रशीर्षः, सहस्राक्षः, सहस्रपादः च अस्ति।

सः पुरुषः भूमिम् विश्वतः आवृत्य, दशाङ्गुलम् अत्यतिष्ठत्।

इदं सर्वं पुरुष एव। यत् भूतं यत् च भव्यम्, तत् सर्वं पुरुषः।

सः अमृतत्वस्य ईशानः, यः अन्नेन अतिरोहति।

एतावान् अस्य महिमा। अतः पुरुषः ज्यायान् च।

अस्य एकः पादः विश्वानि भूतानि। त्रिपात् अमृतं दिवि अस्ति।

पुरुषस्य त्रिपात् ऊर्ध्वम् उदैत्। अस्य एकः पादः इह पुनः अभवत्।

ततः सः विश्वक् व्यक्रामत्, साशनानशने अभि।

तस्मात् विराट् अजायत। विराजः अधि पुरुषः।

सः जातः अत्यरिच्यत। पश्चात् भूमिम्, अथो पुरः।

देवाः पुरुषेण हविषा यज्ञम् अतन्वत।

वसन्तः अस्य आज्यम् आसीत्, ग्रीष्मः इध्मः, शरत् हविः।

सप्त अस्य परिधयः आसन्, त्रिः सप्त समिधः कृताः।

देवाः यद् यज्ञं तन्वानाः पुरुषं पशुम् अबध्नन्।

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातम् अग्रतः।

तेन देवाः अयजन्त, साध्याः ऋषयः च ये।

तस्मात् यज्ञात् सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम्।

पशून् तान् चक्रे वायव्यान्, आरण्यान् ग्राम्याः च ये।

तस्मात् यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे।

छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात्, यजुः तस्मात् अजायत।

तस्मात् अश्वाः अजायन्त, ये के च उभयादतः।

गावः ह जज्ञिरे तस्मात्, तस्मात् जाताः अजावयः।

यत् पुरुषं व्यदधुः, कतिधा व्यकल्पयन्।

मुखं किम् अस्य, कौ बाहू, कौ ऊरू, पादौ उच्येते।

अस्य पुरुषस्य मुखं ब्राह्मणोऽभवत् । बाहू राजन्यः कृतः ।

तस्यैव पुरुषस्य ऊरुभ्यां वैश्यः समभवत् । पद्भ्यां शूद्रः अजायत ।

तस्य मनसः चन्द्रमाः जातः । चक्षुर्भ्यां सूर्यः अजायत ।

मुखादिन्द्रश्च अग्निश्च उत्पन्नौ । प्राणाद्वायुः अजायत ।

नाभेः अन्तरिक्षम् आसीत् । शीर्ष्णः द्यौः समवर्तत ।

पद्भ्यां भूमिः, श्रोत्राद्दिशः च उत्पन्नाः । तथा लोकान् अकल्पयन् ।

अहम् एतं महान्तं पुरुषं वेद । यः आदित्यवर्णः तमसः पारे विराजते ।

यः धीरः सर्वाणि रूपाणि विचित्य नामानि कृत्वा अभिवदन् आस्ते ।

धाता पुरस्तात् यं पुरुषम् उदाजहार । शक्रः प्रविद्वान् चतस्रः प्रदिशः प्रकाशयति ।

तम् एवं विद्वान् इह अमृतो भवति । अयनाय अन्यः पन्थाः न विद्यते ।

देवाः यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त । तानि प्रथमानि धर्माणि आसन् ।

ते महिमानः नाकं सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः देवाः सन्ति ।

ॐ नमो नारायणाय इति नारायणस्य प्रणामः ।

इदम् उत्तरनारायणम् इति नाम्ना प्रसिद्धम् ।

अद्भ्यः पृथिव्यै रसाच्च संभूतः । विश्वकर्मणः अधि समवर्तत ।

तस्य त्वष्टा रूपं विदधत् एति । तत् पुरुषस्य विश्वम् अग्रे आजानम् ।

अहम् एतं महान्तं पुरुषं वेद । यः आदित्यवर्णः तमसः परस्तात् विराजते ।

तम् एवं विद्वान् इह अमृतो भवति । अयनाय अन्यः पन्थाः न विद्यते ।

प्रजापतिः गर्भे अन्तः चरति । अजायमानः बहुधा विजायते ।

तस्य योनिं धीराः परिजानन्ति । मरीचीनां पदं वेधसः इच्छन्ति ।

यः देवेभ्यः आतपति । यः देवानां पुरोहितः ।

यः देवेभ्यः पूर्वः जातः । तस्मै रुचाय ब्राह्मणे नमः ।

देवाः अग्रे रुचं ब्राह्मं जनयन्तः तदब्रुवन् ।

यः ब्राह्मणः एवं विद्यात्, तस्य देवाः वशे भवन्ति ।

ह्रीः च लक्ष्मीः च ते पत्न्यौ । अहोरात्रे पार्श्वे ।

नक्षत्राणि रूपम् । अश्विनौ व्यात्तम् । इष्टं मनिषाण । अमुं मनिषाण । सर्वं मनिषाण ।

ॐ तत् शं योः आवृणीमहे । गातुं यज्ञाय । गातुं यज्ञपतये । दैवी स्वस्तिः अस्तु नः ।

स्वस्तिः मानुषेभ्यः । ऊर्ध्वं भेषजं जिगातु । शं नः द्विपदे अस्तु । शं चतुष्पदे ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति शान्तिः ।