श्रीशालिवक्त्रपुरालयधन्वन्तरिस्तोत्रम्
इदं स्तोत्रं भगवतः धन्वन्तरेः स्तुतिः। अयं भगवान् रोगनिवारकः, आरोग्यप्रदाता च। शालिवक्त्रपुरालये विराजमानः धन्वन्तरिः अत्र स्तूयते।
पद्यानि
भगवान् धन्वन्तरिः भिषग्वरः, रमाकान्तः, शालिवक्त्रपुरालयश्च। सः रागरोगादिभूतं मां रक्षतु।
श्लोकः 1
भगवान् धन्वन्तरिः शङ्खचक्रसुधाकुम्भजलुकाधरः, माधवः, करुणाकरश्च। सः माम् आशु रक्षतु।
श्लोकः 2
भगवान् धन्वन्तरिः अखिलाधारः, गोविन्दः, निखिलार्तिनिवारकः, महाविष्णुश्च। सः व्याकुलं मां रक्षतु।
श्लोकः 3
भगवान् धन्वन्तरिः श्यामवर्णः, सदानन्दः, शालितुण्डपुरेश्वरः, विश्वबन्धुश्च। सः विपन्नं मां रक्षतु।
श्लोकः 4
भगवान् धन्वन्तरिः जनार्दनः, जगन्नाथः, जलजाक्षः, ज्वरापहः, प्रणतार्द्रश्च। सः प्रपन्नं मां रक्षतु।
श्लोकः 5
भगवान् धन्वन्तरिः सनातनः, गुणारामः, सर्वामयकुलान्तकः, कृपाराशिश्च। सः रुजार्तं मां रक्षतु।
श्लोकः 6
भगवान् धन्वन्तरिः शान्तः, शालिमुखागारः, शारदेन्दुनिभाननः, शर्मसागरश्च। सः निःस्वं मां रक्षतु।
श्लोकः 7
भगवान् धन्वन्तरिः सुधाशनपतिः, विश्वक्लेशनाशनः, केशवः, सुधापाणिश्च। सः प्रतप्तं मां रक्षतु।
श्लोकः 8
भगवान् धन्वन्तरिः वासुदेवः, हृषीकेशः, व्याधिजातविनाशकः, वनमाली च। सः वराकं मां रक्षतु।
श्लोकः 9
भगवान् धन्वन्तरिः नारायणः, दयासिन्धुः, नाथः, शालिमुखालयः, पद्मनाभः, मुरारिश्च। सः मां रक्षतु।
श्लोकः 10
भगवान् धन्वन्तरिः रोगातुराणामभयप्रदायी, दाक्षिण्यवार्धिः, भिषगीशमूर्तिः, कल्याणराशिः, कमलापतिः, मुरारिश्च। सः मां रक्षतु।
श्लोकः 11
भगवान् धन्वन्तरिः क्षीराब्धिनाथः, दरचक्रसुधाजलूकाधारी, दयार्द्रः, शालिमुखालयेशः, सर्वामयापहः, भिषग्वरः, मुरारिश्च। सः सन्ततं मां रक्षतु।
श्लोकः 12
इत्थं शालिवक्त्रपुरालयधन्वन्तरिस्तोत्रं समाप्तम्।
श्लोकः 13
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इदं स्तोत्रं धन्वन्तरिसम्प्रदाये प्रसिद्धम्। शालिवक्त्रपुरं नाम्ना प्रसिद्धे धन्वन्तरिमन्दिरे अस्य स्तोत्रस्य पारायणं प्रचलितम्। रोगपीडिताः जनाः आरोग्यार्थम् इदं स्तोत्रं पठन्ति। अस्य कर्ता अज्ञातः, किन्तु परम्परया इदं पवित्रं मन्यते।
ज्ञातव्य-विशेषः
स्थाननाम्नः विविधता
अस्मिन् स्तोत्रे धन्वन्तरिः 'शालिवक्त्रपुरालयः', 'शालितुण्डपुरेश्वरः', 'शालिमुखागारः', 'शालिमुखालयः' इत्यादिभिः नामभिः स्मृतोऽस्ति। एतानि नामानि तस्य मन्दिरस्य विभिन्नाभिधानानि सन्ति, यत् कर्णाटकस्य तिरुवनन्तपुरमण्डले स्थितम्।
जलूकाधारणम्
द्वितीये द्वादशे च श्लोके 'जलूकाधर' इति पदं प्रयुक्तम्। जलूका (लीच) प्राचीनभारतीयचिकित्सायाः प्रमुखः उपकरणः आसीत्, रक्तमोक्षणार्थम्। धन्वन्तरिः जलूकाधारीति वर्णनं तस्य वैद्यककौशलं द्योतयति।
अष्टादशाक्षरमन्त्ररूपता
प्रथमतः दश श्लोकाः अष्टाक्षराः सन्ति, प्रत्येकं 'पाहि धन्वन्तरे हरे' इति समाप्ताः। एकादशः द्वादशः च श्लोकौ दीर्घौ स्तः, परन्तु तत्रापि 'पाहि धन्वन्तरे हरे मुरारे' इति पादः आवर्तते। एषा रचना स्तोत्रं मन्त्ररूपेण पठितुं सुलभं करोति।
विष्णोः अवतारत्वम्
धन्वन्तरिः विष्णोः अवतारः मन्यते। अत्र 'रमाकान्तः', 'माधवः', 'गोविन्दः', 'महाविष्णुः', 'वासुदेवः', 'नारायणः' इत्यादीनि विष्णोः नामानि प्रयुक्तानि। अतः धन्वन्तरिः केवलं वैद्यः न, अपितु परमेश्वरः इति भावः।
रोगनिवारणे बलम्
स्तोत्रे 'रागरोगादिभूतम्', 'निखिलार्तिनिवारकः', 'सर्वामयकुलान्तकः', 'व्याधिजातविनाशकः' इत्यादिभिः पदैः धन्वन्तरेः सर्वरोगनाशकत्वं प्रतिपादितम्। 'रागरोगः' इति पदं मानसिकरोगमपि सूचयति।
Vishnu
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता
