महामृत्युञ्जयमन्त्रः (महामृत्युञ्जयः)
अयम् महामृत्युञ्जयमन्त्रः ऋग्वेदात् समुद्धृतः प्राचीनः शक्तिशाली मन्त्रः अस्ति, यः आरोग्यं दीर्घायुः मृत्युभयात् मुक्तिं च प्रार्थयते। एषः हिन्दुधर्मे सर्वाधिकं गीयमानेषु मन्त्रेषु अन्यतमः, शारीरिकमानसिककल्याणाय प्रायः पठ्यते।
पद्यानि
भक्त्या वयं भगवन्तं त्र्यम्बकं – त्रिनेत्रं शिवम् – यजामहे, अर्थात् परमश्रद्धया पूजयामः। सः खलु सुगन्धिः, दिव्यसौरभ्ययुक्तः, सर्वस्य पोषणं वर्धयतीति पुष्टिवर्धनश्च। अस्माकं विनम्रा प्रार्थना इयम् – यथा उर्वारुकं कर्कटीफलं स्वकीयात् लताबन्धनात् स्वाभाविकतया विमुच्यते, तथैव अहं मृत्योः कठोरबन्धनात् विमुच्येयम्। तथा च हे भगवन्! माम् अमृतात् – अमृतत्वाख्यात् मोक्षात् – मा वियोजय, अपितु अमृतत्वं प्रापय, येन जन्ममृत्युबन्धनात् सदा विमुक्तः सन् भवत्पादयोः शरणं भवेयम्॥
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
सोमवासरः प्रदोषकालः च
प्रातःकाले सन्ध्याकाले च
बिल्वपत्रं, गङ्गाजलं, भस्म, धत्तूरः, श्वेतपुष्पं च
- चित्तशान्तिः, पापनाशः, मृत्युभयनिवारणम्
पृष्ठभूमिः
अयं मन्त्रः वैदिकपरम्परायां प्राचीनतमः पूजिततमः च एकः, ऋग्वेदे प्राप्यते, यः त्रिसहस्रवर्षेभ्यः पूर्वं रचितः हिन्दुधर्मस्य आधारभूतः ग्रन्थः। अयं भगवते शिवाय समर्पितः, अत्र त्र्यम्बकः (त्रिनेत्रः) इति सम्बोधितः, पारम्परिकतया आरोग्याय, अकालमृत्योः रक्षणाय, मोक्षाय च गीयते। बहवः हिन्दवः ध्यानसमये, रोगकष्टेषु, दैनिकप्रार्थनायां च एतम् पठन्ति साहसशान्तिम् आह्वातुम्।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Sage Vashistha
Sage Vashistha स्य अन्ये रचनाः
ज्ञातव्य-विशेषः
स्रोतः अयं श्लोकः महामृत्युञ्जयमन्त्रः इति प्रसिद्धः, अर्थात् "महान् मृत्युजयमन्त्रः", ऋग्वेदे (७.५९.१२) उपलभ्यते। अयं ऋषेः वसिष्ठस्य कृतिः इति मन्यते, त्र्यम्बकः इति नाम्ना त्रिनेत्राय शिवाय सम्बोधितः।
शाब्दिकार्थः मन्त्रः सुगन्धिनं पोषकं त्रिनेत्रं देवतां प्रार्थयते यत् सः नः मृत्युबन्धनात् मुञ्चेत्, यथा पक्वम् उर्वारुकं स्वलतायाः स्वाभाविकतया मुच्यते। उर्वारुकस्य उपमा जीवनासक्तेः स्वाभाविकं सुलभं विमोचनं सूचयति।
चिकित्सापरम्परा आयुर्वेदे योगे च अयं मन्त्रः शारीरिकमानसिकचिकित्सायै, दीर्घायुषे, मृत्युभयजयाय च जप्यते। रोगे ध्याने वा आवृत्त्या पठ्यते, शरीरमनसोः शान्तिकरः प्रभावः इति विश्वासः।
प्रसिद्धिः महामृत्युञ्जयमन्त्रः हिन्दुधर्मे अत्यन्तप्रसिद्धेषु मन्त्रेषु अन्यतमः, गायत्रीमन्त्राद् द्वितीयः। अयं नित्यप्रार्थनासु, कर्मसु, जीवनचक्रघटनासु च प्रयुज्यते, विशेषतः रक्षायै दुःखनिवृत्त्यै च।
Shiva
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता