श्रीशिवचालीसा
इदं श्रीशिवचालीसा नामकं चत्वारिंशत्पद्यात्मकं स्तोत्रम्। अयोध्यादासेन विरचितम् इदं स्तोत्रं भगवतः शिवस्य गुणानुवर्णनं, लीलावर्णनं च करोति, भक्तेभ्यः अभयं वरदानं च प्रार्थयते।
पद्यानि
मङ्गलाचरणम् (दोहा)
चालीसापाठात् पूर्वं गुरुवन्दना मङ्गलाचरणदोहा च।
जय गणेश गिरिजासुत मङ्गलमूल सुजान। कथयत्ययोध्यादासस्त्वं देहि अभयवरदानम्॥
श्लोकः दोहा
चालीसा (४० चौपद्यः)
भगवतः महिम्नः, बलस्य, कृपायाश्च संकीर्तनपराः चत्वारिंशत् चौपद्यः।
जय गिरिजापते दीनदयाल। सदा करोषि सन्तानां प्रतिपालनम्॥
श्लोकः 1
ललाटे चन्द्रमाः शोभते सुष्ठु। कर्णयोः कुण्डले नागफणिनः॥
श्लोकः 2
अङ्गं गौरं शिरसि गङ्गा प्रवहति। मुण्डमाला तनौ भस्म लग्नम्॥
श्लोकः 3
वस्त्रं व्याघ्रचर्म शोभते। छविं दृष्ट्वा नागमुनयो मोहिताः॥
श्लोकः 4
मैनामातुर्दुलारी भवति। वामाङ्गे शोभते छविरन्या॥
श्लोकः 5
करे त्रिशूलं शोभते छविर्भारी। करोषि सदा शत्रूणां क्षयकारी॥
श्लोकः 6
नन्दी गणेशश्च तत्र शोभेते। सागरमध्ये कमलाविव॥
श्लोकः 7
कार्तिकेयः श्यामश्च गणराजः। एतां छविं वक्तुं न कश्चन शक्नोति॥
श्लोकः 8
देवैर्यदा पुकारः कृतः। तदा दुःखं प्रभुः स्वयमपाकरोत्॥
श्लोकः 9
उपद्रवं तारको भारी चकार। देवाः सर्वे मिलित्वा त्वां प्रणेमुः॥
श्लोकः 10
तूर्णं षडाननं प्रेषितवान्। लवनिमेषेण हत्वा पातितवान्॥
श्लोकः 11
स्वयं जलन्धरासुरं संहृतवान्। सुयशस्तव विश्वे विदितम्॥
श्लोकः 12
त्रिपुरासुरेण सह युद्धं कृतम्। सर्वेषां कृपां कृत्वा रक्षितवान्॥
श्लोकः 13
तपः कृतं भागीरथेन भारी। पुरा प्रतिज्ञां तस्य पुरारिः॥
श्लोकः 14
दानिनां मध्ये त्वत्समः कोऽपि नास्ति। सेवकः स्तुतिं करोति सदा॥
श्लोकः 15
वेदेषु महिमा तव गीता। अकथोऽनादिर्भेदो न लब्धः॥
श्लोकः 16
प्रकटितो दधिमन्थने ज्वाला। दह्यमानाः सुरासुरा विह्वलाः॥
श्लोकः 17
कृपां कृत्वा तत्र साहाय्यं कृतम्। नीलकण्ठ इति नाम तदा गीतम्॥
श्लोकः 18
पूजनं रामचन्द्रेण यदा कृतम्। जित्वा लङ्कां विभीषणाय दत्तम्॥
श्लोकः 19
सहस्रकमलेषु धारी स्थितः। परीक्षा तदा पुरारिणा कृता॥
श्लोकः 20
एकं कमलं प्रभुः स्थापितवान्। कमलनयनः पूजनमिच्छति सः॥
श्लोकः 21
कठिनां भक्तिं दृष्ट्वा प्रभुः शङ्करः। प्रसन्नो भूत्वा इष्टं वरं दत्तवान्॥
श्लोकः 22
जय जय जय अनन्त अविनाशिन्। कुर्वन् कृपां सर्वेषां हृदयवासी॥
श्लोकः 23
दुष्टाः सर्वे नित्यं मां पीडयन्ति। भ्रमन् तिष्ठामि चैनं न लभे॥
श्लोकः 24
त्राहि त्राहि नाथ पुकारामि। अस्मिन्नवसरे मामागत्य उद्धर॥
श्लोकः 25
गृहीत्वा त्रिशूलं शत्रून् जहि। सङ्कटान्मामागत्य उद्धर॥
श्लोकः 26
माता पिता भ्रातरः सर्वे भवन्ति। सङ्कटे न कोऽपि पृच्छति॥
श्लोकः 27
स्वामी एक एव आशा तव। आगत्य हर मम सङ्कटं भारी॥
श्लोकः 28
धनं निर्धनाय ददासि सदा। यः कश्चित् याचते स फलं लभते॥
श्लोकः 29
स्तुतिं केन विधिना करोमि तव। शमय नाथ अद्य चूकं मम॥
श्लोकः 30
शङ्कर भव सङ्कटनाशन। मङ्गलकारण विघ्नविनाशन॥
श्लोकः 31
योगिनो यतयो मुनयो ध्यानं कुर्वन्ति। शारदा नारदः शिरसा नमन्ति॥
श्लोकः 32
नमो नमो जय नमः शिवाय। सुरा ब्रह्मादयः पारं न प्राप्नुवन्ति॥
श्लोकः 33
य इमं पाठं मनसा कुरुते। तस्मै शम्भुः सहायो भवति॥
श्लोकः 34
ऋणी यः कोऽप्यधिकारी। पाठं कुरुते स पावनकारी॥
श्लोकः 35
पुत्रहीन इच्छां करोति कश्चित्। निश्चयं शिवप्रसादात् तस्य भवति॥
श्लोकः 36
पण्डितस्त्रयोदशीमुपनीय। ध्यानपूर्वकं होमं कारयेत्॥
श्लोकः 37
त्रयोदशीव्रतं करोति सदा। तन्न तस्य क्लेशः तिष्ठति॥
श्लोकः 38
धूपं दीपं नैवेद्यं चार्पयेत्। शङ्करसम्मुखं पाठं श्रावयेत्॥
श्लोकः 39
जन्मजन्मनः पापानि नाशयति। अन्ते धाम शिवपुरे प्राप्नोति॥
श्लोकः 40
कथयत्ययोध्यादास आशा तव। ज्ञात्वा सकलं दुःखं हर मम॥
श्लोकः 41
समापनदोहा
प्रभोः हृदये नित्यनिवासार्थं पावनप्रार्थना चालीसायाः समाप्तिश्च।
नित्यनियमेन प्रातरेव पाठं कुरु चालीसम्। त्वं मे मनःकामनां पूर्णां कुरु जगदीश॥
श्लोकः दोहा 1
मार्गशीर्षे षष्ठ्यां हेमन्तऋतौ संवत् चतुःषष्टिः ज्ञेयम्। स्तुतिचालीसा शिवाय पूर्णः कृतः कल्याणम्॥
श्लोकः दोहा 2
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
सोमवासरः प्रदोषकालः च
प्रातःकाले सन्ध्याकाले च
बिल्वपत्रं, गङ्गाजलं, भस्म, धत्तूरः, श्वेतपुष्पं च
- चित्तशान्तिः, पापनाशः, मृत्युभयनिवारणम्
पृष्ठभूमिः
एतत् श्रीशिवचालीसा नामकं चत्वारिंशत्पद्यात्मकं स्तोत्रम्। अयोध्यादासेन रचितम् इति परम्परा। उत्तरभारते प्रचलितभक्तिआन्दोलनस्य भागः, शैवपरम्परायाम् अन्तर्भवति। प्रतिदिनं प्रातःकाले वा विशेषदिवसेषु (यथा शिवरात्रौ, सोमवासरे) पठ्यते। दोहाचौपाईछन्दोभ्यां निबद्धम्।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Ayodhyadas
ज्ञातव्य-विशेषः
रचयिता
अयोध्यादासः शिवभक्तः कविः अस्ति। अयं चालीसास्तोत्रस्य रचयिता। अयोध्यादासस्य अन्ये ग्रन्थाः अपि सन्ति।
रचनाकालः
अन्तिमदोहायाम् (४३ क्रमाङ्कः) उक्तम् – 'मगसिर छठि हेमन्त ऋतु, संवत चौंसठ जान'। अयम् अर्थः मार्गशीर्षशुक्लषष्ठ्यां हेमन्तऋतौ संवत् १७६४ (विक्रमसंवत्) इति।
रचनाशैलीः
चालीसायाम् ४० चौपाई छन्दःसु (प्रत्येकं १६ मात्राः) शिवमहिमा वर्णितः। प्रारम्भे अन्ते च दोहा छन्दः। अवधीभाषायाम् इयं रचना विद्यते।
विषयः
शिवलीलाः अत्र वर्णिताः – त्रिपुरासुरवधः, जलन्धरसंहारः, समुद्रमन्थने विषपानम् (नीलकण्ठत्वम्), रामचन्द्रस्य पूजापरीक्षा, इत्यादि।
महत्त्वम्
फलश्रुतौ (३९-४० क्रमाङ्काः) उक्तम् – अस्य पाठेन जन्मजन्मपापनाशः, अन्ते शिवपुरप्राप्तिः, सन्तानलाभः, ऋणमुक्तिः च भवति।
Shiva
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता
