अतिमानुषस्तवः

श्रीरस्तु, श्रीमते हयग्रीवाय नमः, श्रीमते रामानुजाय नमः च।

श्रीवत्सचिह्नमिश्राणां नमस्रोतांसि वयमधीमहे, यतो हि तेषां सूक्तयः त्रयीकण्ठे मङ्गलसूत्रतां प्राप्नुवन्ति।

अतिमानुषैः शीलवृत्तवेषैः, अतिवृत्तामरविक्रमप्रतापैः, लङ्घितसर्वलोकसाम्यं च, वैष्णववैभवावतारं त्वां भजामहे।

मङ्गलङ्गनिलयस्य परस्य धाम्नः श्रुतेर्मधुनः उत्स इति प्रतीताः, चरणारविन्दनिष्यन्दमानमकरन्दरसौघदेश्याः किरणाः श्रेयः किरन्तु।

श्रीमत्पराङ्कुशमुनीन्द्रमनोनिवासात्, तज्जानुरागरसमज्जनमञ्जसाऽऽप्य, अद्याप्यनारततदुत्थितरागयोगं श्रीरङ्गराजचरणाम्बुजमुन्नयामः।

वज्रध्वजाङ्कुशसुधाकलशातपत्रपङ्केरुहाङ्कपरिकर्मपरीतमन्तः, आपादपङ्कजविशृङ्खलदीप्रमौलेः श्रीरङ्गिणः चरणयोर्युगमाश्रयामः।

श्रीरङ्गराजचरणौ प्रणुमो ययोः एकः खलु त्रिविक्रमविधौ अशेषाम् वसुधाम् साचलकुलामपि विप्रकीर्णस्थूलावलग्नसिकतामिव निर्णतोच्चम् व्यक्रंस्त।

ज्ञानं बलं विपुलमीशनवीर्यशक्तितेजांसि च त्रियुगभूयमुपागतानि, पूर्णानि षट् च परिगृह्य, भवंश्चतुर्धा भक्तं जनं त्वमनुजग्रहिथानुरागात्।

हे देव, यतस्तव नित्यं पदम् एकान्तमङ्गलगुणास्पदम् अस्तहेयम्, तदिह विश्वविरूपरूपम् आम्नायते, तेनैव नन्विदमशब्दमरूपमाहुः।

त्वं शब्दादिहेय इह गोचर इन्द्रियाणां तदप्रत्यनीकविभवः अतीन्द्रियोऽसि, तेनैव ते दर्शनम् किञ्चिन्नास्ति, वाचो धियश्च तत एव गोचरोऽसि।

एवं स्थिते त्वदुपसंश्रयणाभ्युपायः मानेन केनचिदप्यलब्धोऽभूत् नोपलब्धुम्, नो चेदिच्छाविहारविधिना अमर्त्यमनुजादिषु योनिषु त्वमवातरिष्यः।

हन्त दयैकसिन्धो, तव क एष शीलः, यत् क्षुद्रे पृथग्जनपदे जगदण्डमध्ये क्षोदीयसोऽपि जनस्य कृते कृती त्वमत्रावतीर्य लोचनगोचरोऽभूः।

यं सुमहतः पातकादप्युदधारयस्त्वम्, यो च त्वत्पादवारिपरिपूतशिराः अभूत्, तं वन्दसे किल ततश्च वरं वृणीषे, बत! तव क्रीडाविधिः विलक्षणलक्षणः।

क्रीडाविधेः परिकरः या च ते माया सा कतमस्य जन्तोः मोहनी न हन्त! किन्तु मर्त्यसिंहवपुषस्तव तेजसोंऽशे शम्भुरपि शरभश्शलभो बभूव।

यस्य आत्मतां त्रिपुरभङ्गविधावधास्त्वम्, यो च त्वच्छक्तितेजितशरः विजयी च अभूत्, स एव तु दक्षक्रतौ तेन विनिर्जितः, युक्ते हि विधेयविषयेषु कामचारः।

वटदले शयितः मुग्धः शिशुः अतितन्वा, सविकासमेव जगन्ति तन्वा बिभृषे, ऐशीमव्याजतः प्रथयसे किमिहावतीर्णः अपूर्वां शक्तिम्?

ब्रह्मेशमध्यगणना, अर्कपङ्क्तौ गणना, इन्द्रानुजत्वमदितेस्तनयत्वयोगात्, इक्ष्वाकुवंशयदुवंशजनिश्च हन्त अनुपमस्य परस्य धाम्नः अन्यानि श्लाघ्यानि सन्ति।

जठरगा त्वन्निर्मिता त्रिलोकी किं भवता विना भिक्षणात् दुरापा? मध्ये कदा तु जगत् न विचक्रमिषे चेत्, त्वद्विक्रमैः कथमिव श्रुतिरञ्चिता स्यात्?

राघवत्वे मनुजत्वमौग्ध्यात् मायामृगस्य वशगो यदा सीतावियोगविवशो न च तद्गतिज्ञः आसीः, तदा स्वगाय परगतिं कथं प्रादाः?

अक्षुण्णयोगपथमग्र्यहतं जटायुं तिर्यञ्चमेव मोक्षपथे नियोक्तुम् शक्नोषि वेत्सि च यदा, स तदा देवीमवाप्तुं कथं व्यथितो विचिन्वन् अनलोऽभूः?

सप्त सालान् सगिरीन् सरसातलान् एकेषुमन्दजवतो निरपत्रयस्त्वम्, तेष्वेकविव्यथनखिन्नकपिप्रणुन्नं शाखामृगं कथं सहायं मृमयसे स्म?

यो कपीन्द्रः तव दासः सखा समभवत्, तद्विद्विषं कपिं अमर्षवशात् जिघांसुः, त्वत्स्नेहविक्लबधियं तमिमं कपीन्द्रं विस्रम्भयन् सपदि सालगिरीन् अविध्यः।

यद्वा मृगयुवत् मृगं मृगयापथेन छन्नो जघन्थ न तु शत्रुवधाभिमुख्यात्, वंशजस्य तव राघव तत् युक्तमेव, तिर्यक्षु नैव हि विपक्षतयोपचारः।

मानुष्यकं चरितमाचरितुं प्रवृत्तो नाथ! देवातिगं चरितमङ्ग! किमङ्ग्यकार्षीः, यत्सागरे शैलैः प्लवङ्गमसमिङ्गितसंप्रणुन्नैः सेतुं बबन्धिथ?

यः मनुजत्वविभूषणेन विक्रमेण अज! देवं वरं वरुणराजमज व्यजेष्ठाः, दशरथं कृत्वोपदां विधिरुद्रमुख्यैः देवैः स्तुतः इन्द्रजिता च जितोऽसि।

अब्धिं न तेरिथ, राक्षसेन्द्रं न जिग्यिथ, अस्य बलाबलं च नैवास्य जज्ञिथ, यदा तस्य अनुजं विभीषणं च सपदि तस्य पदेऽभ्यषिञ्चः, कथमिदं हि?

दक्षिणस्य उदधेः तटेऽपि निवसन्, दूरान्तरोत्तरपयोधिमहान्तरीपे लङ्कां स्थितोऽत्र दैत्यान् निजैकशरपारणयून् किमेतान् न स्म भस्म कुरुषे किल?

एतत् कथं कथय यत् त्रिलोक्यां प्रथितं स्वभावनियमं हित्वा त्वया मथितः जलधिः अश्वाप्सरोविषसुधाविधुपारिजातलक्ष्म्यात्मना परिणतो बभूव?

तादृशागसम् अरिम् रघुवीर! वीक्ष्य आजौ मुग्धः विश्रम्यतामिति मुमोचिथ, कोऽयं गुणः कतरकोटिगतः कियान्वा कस्य स्तुतेः पदमहो बत! कस्य भूमिः?

यत् लक्ष्मणः त्वदनुजः रिपुशक्तिमुग्धः शत्रुर्गुरुः हनुमतस्तु लघुर्बभूव, एतेन वै इन्द्रशत्रोः मायास्त्रबन्धननिबन्धनजः विमोहः सुविदितोऽभवत्।

हा हन्त हन्त! भवतः चरणारविन्दद्वन्द्वं कदा नु विषयो ममाक्ष्णोः भविता, योऽहं निरर्गलविनिर्गलदन्धकारैः वृक्षैः तृणैश्च सुलभं समयं व्यतीतः?

वंशं रघोरनुजिघृक्षुरिहावतीर्णः दिव्यैः भवद्गुणौघैः तथाऽत्र ववर्षिथ, यथा हि त्वत्सन्निधिप्रभवशैत्यजुषः वृक्षाः भवद्वियोगे तान्तिमलभन्त।

ये धर्ममाचरितुमभ्यसितुं च योगं बोद्धुं च किञ्चन न जात्वधिकारभाजः, तेऽपि तृणाद्याः त्वदाचरितभूतलबन्धगन्धात् बन्धातिगाः परगतिं गमिताः।

राघवत्वे तादृग्गुणो ननु बभूविथ यः तावकं चरितमन्वहमन्वभुङ्क्त, सोऽत्रैव हन्त हनुमान् परमां विमुक्तिं बुद्ध्याऽवधूय चरितं तव सेवतेऽसौ।

यत् त्वं कृतागसमपि प्रणतिप्रसक्तं तं वायसं परमया दयायाऽक्षमिष्ठाः, तेनैव मादृशजनस्य महागसोऽपि समाश्वसनं युक्तमिति उपधारयामि।

सा पूतना शकटमर्जुनयोश्च युग्मम् बाल्योचितान्यपरचेष्टितविस्फुलिङ्गे शलभत्वमहो यस्यालभन्त, निगूढस्स त्वं व्रजे कंसभीत्या ववृधिषे किल।

सूरिषु सदा परमं पदं पश्यत्सु, देव्या श्रिया सह परया विभूत्या वसन्, योगनिरतैः योगेन परिमृग्यमाणः किं त्वं व्रजेषु नवनीतमहो व्यमुष्णाः?

यं दुर्ग्रहं सुमनसो मनसाऽपि नित्यं बन्धच्छिदं परममीशमुदाहरन्ति, तं भवन्तं दाम्ना निबद्ध इति शुश्रुम, बत श्लथनाय तस्य नालं बभूविथ!

ऐशं हि शैशवमपि व्यतिवेलखेलम्, यत् पूतना शकटमर्जुनयोश्च युग्मम् बाल्योचितान्यपरसाचिव्यचेष्टितेन ओजसस्ते शलभायितमभ्यलभन्त हन्त!

गव्यनिवहे निजधाम्नि भूम्ना सत्येव पर्यन्तसद्मसु किमर्थमचूचुरस्त्वम्? मुष्णंश्च किं घटशेषमग्र्रे व्यजघटः, गोपीजनस्य परिहासपदं किमासीः?

नाथ, यन्नाम नवनीतमचूचुरस्त्वं तच्छादनाय यदि ते मतिराविरासीत्, मुग्ध, दिग्धममुना करपल्लवं ते गात्रे प्रमृज्य निर्विशङ्कः निर्गतोऽसि किल!

अन्यगोपगृहगव्यमुषं त्वां यशोदा गुर्वी त्वदीयमवमानममृष्यमाणा प्रेमणा दामपरिणामजुषा बबन्ध, तादृङ् न ते चरितम् आर्यजनास्सहन्ते।

मात्रा यदि त्वमसि दामनि सन्निबद्धः, तच्छ्राविणामुदितचाक्षुषनिर्झराणां भगवन्, कुतस्तत् हृदयं बध्नासि? सर्वो हि वश्यविषये वीर्यं विवृणोति।

कान्तालकान्तममलं कमलायताक्षम् उद्भ्रूविलासमुदितस्मितमुन्नसं च वक्त्रं वहन् परम, गोपगृहेषु किं त्वं गोपीमनांसि नवनीतमुत अभ्यमोषीः?

गुणिनां सर्वे गुणायािति सत्यमेतद् यत् खलु इहेतरजने मलिनत्वहेतुः, यद् गोपवेषविनिषेवणम् उत्तमं ते, गोपालनं च गुणेषु गुणं गणयन्ति।

गोपालपोतकतया निभृतं धरित्रीम् आवस्तुकाम इव सन्नपि बाल्यलौल्यात्, ऐन्द्रं मखमद्रिमथो दधानः निहन्य सुरगणाय सवासवाय किं तस्थिषे?

लोकनाथ, वेणुक्वणप्रणयिनि वृन्दावनं चरणसञ्चरणैः पुनाने त्वयि, तदा त्वद्गीतसिक्तसिकतासु वसुन्धरासु वनभुवः भावाः कीदृशाः आसन् किल?

तदा तावकरासकाले धन्यैः श्रुतं येन गीतेन शिलास्सलिलाम्बभूवुः, भूतानि पञ्चापि च परिवृत्तगुणानि उर्वीकृशानुमरुदम्बरशम्बराणि अभवन्।

तेभ्यः कृती न कश्चिदिहास्ति, ये वै वेणुस्वनस्रुतरसौघपरिप्लुतान्ते काननान्ते रासोत्सवोत्सुकधियः स्वे सृक्वणी रसनया भুজङ्गाः लिलिहुः।

अम्भोदनीलम् अरविन्ददलायताक्षं पिञ्छावतंसम् उररीकृतवेणुपाणिम्, गोपवेषपरिकर्मितकायकान्तिं त्वां धन्याः तदा उन्मथितान्यभावाः ददृशुः।

गोवर्धनो गिरिवरः, सा यमुना नदी, वृन्दावनं च, पुराणी मधुरा पुरी च, अद्यापि कृतिनां जनानाम् एते भवच्चरणचारजुषः प्रदेशाः सुलभाः सन्ति।

वृन्दावने स्थिरचरात्मककीटदूर्वापर्यन्तजन्तुनिचये बत ! ये तदानीं जनिं नैवालभामहि, ततस्त एते हतकाः पापाः वयम्, तव पदं कदा पुनराश्रयामः?

हा, रासे त्वया विरहिताः गोपकन्याः याः तावकपदपङ्क्तिजुषः अनङ्गतप्तं निजमङ्गं तत्र निक्षिप्य अजुषन्त, तासु सिकतासु मया जन्म न लब्धम्!

अङ्घ्रिसरोरुहं कुसुमाम् आचिन्वतः ये वनस्पतयः लता वा तदा भेजिरे, अद्यापि तत्कुलभुवः कुलदैवतं वृन्दावनं मम धियं च सनाथयन्ति।

यत् त्वत्प्रियं तदिह पुण्यम्, अन्यत् अपुण्यं तयोः लक्षणं जातु नान्यद्भवति; रासगोष्ठ्यां यत्किल तव धूर्तायितं तत् कीर्तनं परमपावनमामनन्ति।

कंसमुख्यनृपकीटनिबर्हणोत्था सा कीर्तिः निर्जितत्रिजगतः तव नैव; गोपालनादि यिदं भवदीयकर्म, तदेतत् विदुषां हृदयं आर्द्रीकरोति।

परावरेशं तमसः परस्तात् यन्नाम धाम परमं गोपालवेषपरिकर्म, तत् पिञ्छाञ्छनसुदामकृतोपवीतं गोधूलिधूसरितकुन्तलं अन्तरास्ताम्।

जरासुतभयात् यत् त्वं विपलायथाः, तच्चेत् मनुष्यचरितानुविधानजं ते, तर्हि त्रिलोकगुरुम् ईश्वराणाम् ईश्वरं शम्भुं बाणाहवे किमिति अजृम्भयः?

कुतः जातं ते तत् अकृतज्ञविचेष्टितम्, पुत्रीयया वृषाङ्कात् वरं ववृषे, अक्षेषु सक्तमतिना च निरादरेण वाराणसी हरपुरी भवता विदग्धा।

मृतम् उत्तरायाः सुतम् सञ्जीवयन्, सान्दीपनेः चिरमृतं सुतम् आनयन् च, निजाद्धाम्नो द्विजरसुतान् पुनर्आनयन् वा, स्वाम् एव तां तनुं कथम् आनयः?

अद्यापि त्रिविधापचारात् न अस्मि उपरतः, पापी परे तमसि अपारे निपतितः अस्मि; एतादृशः अहम् अगतिः भवता दयायाः पात्रं त्वदीयचरणौ शरणं प्रपद्ये।

यद्यपि मे त्वयि विस्रम्भणं नास्ति नापि श्रद्धा यथोक्तवचनार्थगता, तथाऽपि सकृत् असकृत् च मयोक्ताम् इमां वाचं दयैकसिन्धो दययैव सत्यां कुरुष्व।

पापीयसोऽपि शरणागतशब्दभाजः ईश्वरस्य तव मम उपेक्षणं नोचितम्, त्वज्ज्ञानशक्तिकरुणासु सतीषु मे पापं पराक्रमितुं नेह अर्हति।

इति पञ्चस्तब्यां अतिमानुषस्तवः समाप्तः।