अतिमानुषस्तवः

पंचस्तव्यातील दुसरा स्तव म्हणजे अतिमानुषस्तव. श्री असो. श्रीमान हयग्रीवाला नमस्कार. श्रीमान रामानुजांना नमस्कार.

श्रीवत्सचिन्हाने मिश्रित असलेल्या मौक्तिकांचा (शब्दरूपी) आम्ही अभ्यास करतो. ज्यांच्या उक्ती त्रयीच्या कंठात मंगलसूत्ररूप होतात.

अतिमानुष शील, वृत्त, वेष आणि अतिक्रमण केलेले दिव्य पराक्रम व प्रताप यांनी सर्व लोकांच्या साम्याचे उल्लंघन करणारा, वैष्णव वैभवाचा अवतार मी वरण करतो.

चरणकमलांपासून झिरपणाऱ्या मकरंदरसाच्या प्रवाहासारख्या किरणांनी कल्याणाचा वर्षाव करो. त्या किरणांपासून उत्पन्न झालेल्या श्रुतीचा (वेदांचा) मधुरस म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या, श्रीरंगनिलय असलेल्या परमधामाच्या या किरणांनी श्रेय प्रदान करो.

श्रीमत्परांकुश मुनींद्रांच्या मनात वास केल्यामुळे त्यांच्या अनुरागरसात सहजपणे बुडून, आजही अखंड त्यातून उत्पन्न झालेल्या रागयोगाने श्रीरंगराजाच्या चरणकमलांचा आम्ही उन्नयन (पूजन) करतो.

वज्र, ध्वज, अंकुश, सुधाकलश, छत्र, पद्म इत्यादी चिन्हांनी आंतरिक सुशोभित, आणि पादपद्मापासून मस्तकापर्यंत अखंड तेजस्वी मुकुट असलेल्या श्रीरंगीच्या चरणयुग्माचा आम्ही आश्रय करतो.

श्रीरंगराजाच्या चरणांना आम्ही नमस्कार करतो, ज्यांच्यापैकी एकाने त्रिविक्रम प्रसंगी पर्वतांसह संपूर्ण पृथ्वीचे मापन केले, जणू काही विखुरलेली स्थूल वाळूची रास उच्च-नीच भागांसह.

ज्ञान, बल, ऐश्वर्य, वीर्य, शक्ती, तेज ही सहा पूर्ण गुणे त्रियुगात (किंवा विष्णूमध्ये) विपुल झालेली ग्रहण करून, तू चार प्रकारे (वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध) होऊन भक्त जनावर अनुरागाने कृपा केलीस.

हे देवा! तुझे नित्य स्थान, जे एकांत मंगल गुणांचे आश्रयस्थान आहे, हेयरहित आहे, ते येथे विश्वाच्या विरुद्ध रूप असलेले म्हणून श्रुतीत सांगितले जाते. त्यामुळेच ते शब्दरहित व रूपरहित आहे असे म्हणतात.

शब्दादिक हेय आहेत, इंद्रियांचे विषय आहेत. त्यांच्या विरुद्ध विभव असलेला तू अतींद्रिय आहेस. म्हणूनच तुझे दर्शन काहीही नाही, आणि वाणी व बुद्धीचा तू विषय नाहीस.

अशा स्थितीत, तुझ्या शरणागतीचा उपाय कोणत्याही प्रमाणाने प्राप्त करता आला नसता, जर तू इच्छाविहाराने अमर्त्य व मनुष्यादि योनींमध्ये अवतरला नसतास.

हे दयासागरा! हा तुझा काय स्वभाव आहे? या क्षुद्र, पृथग्जनांच्या देशात, ब्रह्मांडाच्या मध्यभागी, अत्यंत क्षुद्र माणसाच्याही फायद्यासाठी तू कृतीशील होऊन येथे अवतरलास आणि डोळ्यांना दिसू लागलास.

ज्याला तू मोठ्या पातकातून उद्धरलास, आणि जो तुझ्या चरणोदकाने पवित्र शिर झाला, त्याला तू नमस्कार करतोस आणि त्याच्याकडे वर मागतोस. अरे! तुझा क्रीडाविधी विलक्षण लक्षणांचा आहे.

तुझ्या क्रीडाविधीचा परिकर असलेली तुझी माया मोहक आहे. कोणता प्राणी तिच्याने मोहित होत नाही? हे नरसिंहशरीरधारी! तुझ्या तेजसाच्या अंशात शंभू शरभ होऊनही शलभाप्रमाणे (पतंगासारखा) झाला.

ज्याला तू त्रिपुरसंहार प्रसंगी आत्मरूप केलेस, आणि तुझ्या शक्तीने तेजस्वी झालेला त्याचा बाण विजयी झाला. पण दक्षयज्ञात मात्र तू त्याच्याकडून पराजित झालास. खरोखर, विधेय विषयांत तुझा कामचार युक्त आहे.

मुग्ध बालक म्हणून वडाच्या पानावर अतिसूक्ष्म शरीराने शयन करून, तू जगांना विकासाने धारण करतोस. ही तुझी ऐश्वरशक्ती अतर्क्य आहे. निर्व्याजपणे तू येथे अवतीर्ण झालास कशासाठी?

ब्रह्मा इत्यादी देवतांच्या गणनेत, सूर्यमंडळातील गणनेत, इंद्राचा अनुज असणे व अदितीचा पुत्र असणे या योगाने, तसेच इक्ष्वाकू वंशात व यदुवंशात जन्म होणे हे सर्व गौरवास्पद आहेत; हे सर्व अतुलनीय परमधामाचे आहेत.

तुझ्याने निर्मिलेली ही त्रिलोकी तुझ्या उदरात आहे, तरीही भिक्षा मागण्यापासून ही तुला कशी दुर्लभ होईल? जर तू या जगात मध्ये कधीही विचक्रमण केले नसतेस, तर तुझ्या विक्रमांनी श्रुती कशी अलंकृत झाली असती?

मी काही विचारतो: जेव्हा राघवत्वात तू मायामृगाच्या वश झालास, मनुजत्वाच्या सरळपणामुळे, आणि सीतावियोगाने व्याकळ झालास, तेव्हा त्या मृगाच्या गतीचा ज्ञाता नसताना, त्याला परगती कशी दिलीस?

अखंड योगमार्गात अग्र्य असलेल्या, पशू असलेल्या जटायूला मोक्षपथावर नियुक्त करू शकतोस व जाणतोस, तरीही तू देवीला प्राप्त करण्यास असमर्थ होऊन व्यथित होऊन शोधत होतास, हे कसे?

तू सात सालवृक्ष, पर्वत, सरोवरे, पाताळे ही एका बाणाने निर्लज्जपणे भेदलीस; पण त्याच वृक्षांपैकी एका वृक्षावरून व्यथित झालेल्या वानराने (बालीने) पाडलेल्या माकडाला (सुग्रीवाला) तू सहाय्य का केलेस?

जो कपींद्र तुझा दास व सखा झाला, त्याचा शत्रू असलेल्या कपीला (बालीला) तू क्रोधवश मारण्यास इच्छुक होतास; त्या कपींद्राला (सुग्रीवाला) तुझ्या स्नेहाने व्याकुल बुद्धीचा पाहून, त्याला विश्वास देऊन तू लगेच सालवृक्ष व पर्वत भेदलेस.

किंवा, मृगाची शिकार करताना तू मृगाला मारलेस, पण शत्रूवधाच्या अभिमुखतेने नव्हे; हे राघव वंशजास योग्यच आहे, कारण प्राण्यांशी विपक्षभावाने व्यवहार करणे योग्य नाही.

हे अंग! तू मानवी चरित्र करण्यास प्रवृत्त झालास, पण देवातीत असे चरित्रही केलेस; कारण हे नाथ! तू समुद्रावर वानरांनी प्रेरित केलेल्या दगडांनी सेतू बांधलास.

जो तू मनुजत्वाच्या विक्रमरूपी भूषणाने वरुणराजा वरुणाला जिंकलेस, हे अज! आणि दशरथाला उपदा देऊन, विधी व रुद्र इत्यादी देवांनी स्तुत केलेला तू, तोच इंद्रजिताने जिंकला गेलास.

तू समुद्र पार केला नाहीस, राक्षसेंद्राला जिंकले नाहीस, त्याचे बलाबल जाणले नाहीस, तरीही निःसंशय होऊन लगेच त्याच्या पदावर त्याचा अनुज विभीषण याला अभिषिक्त केलेस, हे कसे?

तू दक्षिण समुद्राच्या तीरावर राहत असताना, दूर अंतरावर उत्तरेकडील समुद्रातील मोठ्या बेटावर असलेल्या दैत्यांना एकाच बाणाने भस्म करण्यास समर्थ असूनही, येथे लंकेत राहून तू त्यांना का जाळले नाहीस?

हे सांग की, तुझ्याने मंथन केलेला तो समुद्र, त्रिलोकीत प्रसिद्ध असलेला स्वभावनियम सोडून, अश्व, अप्सरा, विष, सुधा, चंद्र, पारिजात व लक्ष्मी या रूपांनी कसा परिणत झाला?

हे रघुवीर! असा पापी शत्रू पाहून, युद्धात त्याला 'विश्राम कर' म्हणून मोकळे सोडलेस, हा कोणता गुण? कोणत्या कोटीतला? किती मोठा? कोणत्या स्तुतीचा विषय? कोणाची भूमी?

तुझा अनुज लक्ष्मण शत्रूच्या शक्तीने मोहित झाला, आणि हनुमंताचा गुरू (सुग्रीव) लघु ठरला; यावरून इंद्रशत्रूच्या (रावणाच्या) मायास्त्रबंधनामुळे झालेला मोह सुविदित झाला.

हा हा हंत! तुझ्या चरणकमलांची जोडी माझ्या डोळ्यांचा विषय कधी होईल? मी तर निरर्गलपणे बाहेर पडणाऱ्या अंधकाराने युक्त अशा वृक्षांनी व तृणांनी सुलभ असा समय वाया घालवला.

रघुवंशाचा अनुग्रह करण्यासाठी येथे अवतरून तू तुझ्या गुणसमूहांनी दिव्य वर्षाव केलास; तुझ्या सान्निध्यापासून उत्पन्न झालेल्या शीतलतेचा अनुभव घेणारे वृक्ष तुझ्या वियोगात ताप कसे प्राप्त करतात, तसेच.

जे लोक धर्माचरण, योगाभ्यास आणि ज्ञानप्राप्ती यांसाठी अजिबात अधिकारी नव्हते, तेही तुझ्या चरित्राच्या भूतलावरील बंधनाच्या गंधाने बंधनातून पार होऊन तृणादिकांप्रमाणे परमगतीला प्राप्त झाले.

अशा गुणांचा तू राघवत्वात नक्कीच होतास, की जो तुझ्या चरित्राचा दररोज अनुभव घेतो; तो हनुमान येथेच परम मुक्तीला प्राप्त होऊन, बुद्धीने तुझे चरित्र स्वीकारून तुझी सेवा करतो.

तू अपराधी असूनही नम्रतेने लीन झालेल्या त्या कावळ्याला परम दयेने क्षमा केलेस; त्याचप्रमाणे माझ्यासारख्या महापापी माणसालाही सांत्वन मिळणे योग्य आहे, असे मी समजतो.

ती पूतना, शकट आणि अर्जुन यांची जोडी, ज्यांच्यावर बालपणीच्या इतर कृत्यांचे विस्फुलिंग होते, त्यांना तुझ्या ओजस्वी शक्तीने पतंगत्व प्राप्त झाले; अहो, तू व्रजात कंसाच्या भीतीने लपून वाढलास.

सदैव संतांनी तुझे परम पद पाहत असताना, देवी लक्ष्मीसह परम ऐश्वर्याने वास करणारा, योगनिरतांनी योगाने शोधण्याजोगा, तू व्रजात नवनीत का चोरलेस?

जो दुर्ग्रह, सुमनसांनी मनानेही नित्य बंधनाचा छेद करणारा परमेश्वर म्हणून उद्धृत केला जातो, तो तू दोरीने बांधला गेलास असे आम्ही ऐकले; त्या दोरीला सैल करण्यास तू समर्थ नव्हतास.

खरोखर, तुझे हे बालपण अत्यंत खेळकर होते, की ज्यामध्ये पूतना, शकट आणि अर्जुन यांची जोडी, बालपणीच्या इतर सहाय्यक कृत्यांनी तुझ्या ओजस्वी शक्तीला पतंगासारखे प्राप्त झाले.

तुझ्या स्वतःच्या घरी गव्यांचा पुष्कळ साठा असताना, शेजारच्या घरात तू का चोरलेस? आणि चोरून पुढे घटाचा शेष का केलास? गोपीजनांच्या उपहासाचे पात्र का झालास?

हे नाथ, तू नवनीत चोरलेस, ते झाकण्यासाठी तुझी बुद्धी झाली असती; तर हे मुग्धा, तुझ्या हाताच्या पल्लवाने ते लावून, शरीरावर प्रमार्जन करून निःशंक का निघालास?

तू दुसऱ्या गोपांच्या घरातील गव्य चोरल्यामुळे यशोदा, तुझा अपमान सहन न करता, प्रेमाने दोरीच्या परिणामाने तुला बांधले; अशा तुझ्या चरित्राला आर्यजन सहन करीत नाहीत.

जर तू आईने दोरीत बांधला गेलास, तर ते ऐकणाऱ्यांच्या डोळ्यांतून अश्रूंचे झरे वाहतात; हे भगवान, तू मग हृदय का बांधतोस? कारण सर्वजण वश्य विषयात पराक्रम दाखवतात.

केशांनी सुशोभित, निर्मळ, कमळासारखे डोळे, भुवयांचा विलास, उदित स्मित, उंच नाक असलेले तोंड धारण करून, हे परमेश्वरा, गोपगृहात तू गोपींची मने की नवनीत चोरलेस?

गुणी लोकांसाठी सर्व काही गुणकारी असते हे सत्य आहे; जे इतर लोकांसाठी मलिनतेचे कारण आहे, ते तुझ्या गोपवेषाचे सेवन उत्तम आहे, आणि गोपालन हा गुणांमध्ये गुण मानतात.

गोपालपोतक असल्याने गुप्तपणे पृथ्वीला वसविण्याच्या इच्छेने, बाल्यलौल्याने असूनही, इंद्राचा यज्ञ नष्ट करून, गोवर्धन पर्वत धारण करून, तू इंद्रासह देवसमूहासाठी का उभा राहिलास?

हे लोकनाथा, वेणूच्या नादावर प्रेम करणाऱ्या तुझ्यामध्ये, वृंदावनाला तुझ्या चरणांच्या संचाराने पवित्र करताना, त्या वनभूमीचे भाव कसे होते? जेथे तुझ्या गीताने सिक्त वाळू असलेल्या भूमीवर.

धन्य लोकांनी तुझ्या रासकाळातील गीत ऐकले, ज्यामुळे दगडही जलमय झाले; पृथ्वी, जल, अग्नि, वायू, आकाश ही पाच भूतेही गुणांनी परिवर्तित झाली.

त्या लोकांपेक्षा कोणीही कृतार्थ नाही, जे रासोत्सवात उत्सुक बुद्धीने तुझ्या वनांत, वेणूच्या स्वरातून स्रवलेल्या रसौघाने परिप्लुत अंतरात, स्वतःच्या ओठांना जिभेने चाटणारे सर्प होते.

मेघासारखा निळा, कमळाच्या पाकळ्यांसारखे डोळे, मोरपिसाचा मुकुट, हातात वेणू घेतलेला, गोपवेषाने सजलेली कायाकांती असलेला तुला, त्या वेळी धन्य लोकांनी पाहिले, ज्यांचे इतर भाव नष्ट झाले होते.

गोवर्धन हा श्रेष्ठ पर्वत, ती यमुना नदी, वृंदावन आणि प्राचीन मथुरा नगरी, ही सर्व आजही कृतिन् लोकांना सुलभ आहेत; हे तुझ्या चरणांच्या संचाराने पवित्र झालेले प्रदेश आहेत.

वृंदावनात स्थिर-चर आत्म्यांपासून कीटक, दूर्वा यांच्यापर्यंतच्या प्राणिसमूहात, ज्यांना त्या वेळी जन्म मिळाला नाही, ते दुर्दैवी पापी आहेत; आम्ही तुझ्या पदाचा पुन्हा कधी आश्रय करू?

हाय, त्या वाळूत माझा जन्म झाला नाही; रासात तुझ्यापासून विरहित झालेल्या गोपकन्या, ज्यांनी तुझ्या चरणांच्या पंक्तीचा आश्रय घेऊन, तेथे आपले अंग अनंगाने तप्त करून ठेवले.

तुझ्या कमलासारख्या चरणांसाठी फुले गोळा करणारे जे वृक्ष किंवा वेली होत्या, त्यांच्या कुळातील आजही माझे कुलदैवत वृंदावन आहे, आणि ते माझ्या बुद्धीला सनाथ करते.

तुझे प्रिय ते पुण्य आहे, आणि इतर अपुण्य आहे; या दोघांचे लक्षण येथे कधीही वेगळे नाही. रासगोष्ठीत तुझे जे धूर्तपणाचे कृत्य होते, त्याचे कीर्तन परम पावन मानतात.

कंसादि राजा-कीटकांच्या नाशाने उत्पन्न झालेली, तीन जगांना जिंकणारी तुझी कीर्ती नव्हे; तर हे गोपालनादि तुझे कर्म, जे विद्वानांचे हृदय आर्द्र करते, ते हे आहे.

गोपालवेषाने सजलेला, परावरेश, ज्याचे नाम परम धाम आहे, अंधकाराच्या पलीकडे आहे; तो मोरपिसाचे चिन्ह, सुदामाने केलेले उपवीत, गोधूळीने धूसर झालेले केस असलेला अंतरात असो.

जर तू जरासुताच्या भीतीने पळालास, ते मनुष्यचरित्राचे अनुसरण करण्यामुळे झाले; तर त्रिलोकगुरू, ईश्वरांचा ईश्वर, तू बाणाच्या युद्धात शंभूला का जागवलेस?

तुझे ते कृतघ्नाचे वर्तन कोठून आले? तू पुत्रीय इच्छेने वृषांकाकडून वर का मागितलास? अक्षांमध्ये आसक्त बुद्धीने आणि निरादराने वाराणसी, हरपुरी, तुझ्याकडून फसवली गेली.

उत्तरेचा मृत पुत्र जिवंत करून, सांदीपनीचा बराच काळ मृत पुत्र आणून, किंवा स्वधामातून द्विजपुत्रांना परत आणून, तू त्या स्वतःच्या शरीराला कसे आणलेस?

आजही मी तीन प्रकारच्या अपचारापासून निवृत्त झालो नाही; पापी, परलोकात अपार अंधारात पडलो आहे. असा मी, अगती, तुझ्या दयेचा पात्र आहे; तुझ्या चरणांचा शरणागत होतो.

तुझ्यावर माझा विश्वास नसला, तरी श्रद्धा यथोक्त वचनार्थाप्रमाणे नसली, तरी ही वचने मी एकदा किंवा अनेकदा म्हटली आहेत; ही सत्य कर, केवळ दयेने, हे दयेच्या एकमेव सागरा.

पापी असूनही शरणागत शब्दाचा भोक्ता, माझी उपेक्षा तुला, हे ईश्वरा, योग्य नाही. तुझे ज्ञान, शक्ती आणि कृपा असताना, माझे पाप येथे पराक्रम करू शकत नाही.

असा हा पंचस्तव्यातील अतिमानुष स्तव समाप्त झाला.