અતિમાનુષસ્તવઃ

શ્રી હયગ્રીવને નમસ્કાર હો. શ્રી રામાનુજને નમસ્કાર હો.

શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધારણ કરનાર શ્રી મિશ્રાજી (યામુનાચાર્ય) ના નમસ્કાર યુક્ત વચનોનું અમે ચિંતન કરીએ છીએ, જેનાં વચનો વેદરૂપી કંઠમાં મંગળસૂત્ર સમાન શોભે છે.

અસાધારણ ચરિત્ર, સ્વભાવ, આચરણ અને વેશભૂષાવાળા, દેવોના પરાક્રમ અને પ્રતાપને પણ વટાવી જનારા, તથા સમસ્ત લોકોની સમાનતાની સીમાને ઓળંગી ગયેલા એવા વૈષ્ણવ વૈભવના અવતાર શ્રીરંગરાજની અમે ઉપાસના કરીએ છીએ.

મંગળસૂચક રંગોના નિવાસસ્થાન એવા આપના પરમ ધામના, શ્રુતિમાં 'મધુરસનો સ્રોત' તરીકે પ્રસિદ્ધ એવા ચરણરવિંદમાંથી વહી રહેલા મકરંદ (મધ) ના પ્રવાહ સમાન કિરણો અમારા કલ્યાણનો વિસ્તાર કરો.

શ્રીમત્ પરાંકુશ મુનીન્દ્ર (નમ્મલ્વાર) ના હૃદયમાં નિવાસ કરીને, તેમના ભક્તિભાવના રસમાં સહેલાઈથી ઓગળીને અને અદ્યાપિ નિરંતર તેમાંથી ઉત્પન્ન થતી ભક્તિના યોગને પામેલા શ્રીરંગરાજના ચરણકમળને અમે નમીએ છીએ.

વજ્ર, ધ્વજ, અંકુશ, અમૃતકલશ, છત્ર, પદ્મ અને શંખ જેવા ચિહ્નોથી અંકિત તથા શોભાયમાન એવા, અને પગના નખ સુધી ફેલાયેલા દીપ્તિમાન મુકુટવાળા શ્રીરંગનાથના ચરણયુગલનો અમે આશ્રય લઈએ છીએ.

અમે શ્રીરંગરાજના ચરણોને પ્રણામ કરીએ છીએ, જેના માત્ર એક પગે ત્રિવિક્રમના અવતારમાં પર્વતો અને કુળો સહિતની સમસ્ત પૃથ્વીને એવી રીતે માપી લીધી હતી જાણે તે વેરવિખેર થયેલા મોટા રેતીના કણો હોય.

જ્ઞાન, બળ, વિપુલ પ્રભુત્વ, વીર્ય, શક્તિ અને તેજ—આ છ ગુણો પૂર્ણપણે ધારણ કરીને, હે પ્રભુ! આપ અગાધ સ્નેહવશાત્ ભક્તજનોના કલ્યાણ માટે ચાર રૂપે પ્રગટ થયા છો.

હે દેવ! આપનું નિત્ય ધામ એકાન્ત મંગળમય ગુણોનું આશ્રયસ્થાન છે અને ત્યાજ્ય દોષોથી રહિત છે; તેથી જ વેદો તેનું વિશ્વના વિરૂપ સ્વરૂપ તરીકે વર્ણન કરે છે અને એટલા માટે જ તેને અવાચક અને અરૂપ પણ કહે છે.

આપ શબ્દાદિ વિષયોથી મુક્ત અને ઇન્દ્રિયોની પહોંચથી પર છો, પરંતુ તેનાથી વિપરીત વિભૂતિવાળા અતીન્દ્રિય છો. તેથી જ આપનું સીધું દર્શન થઈ શકતું નથી, અને તેથી જ વાણી તથા મન પણ આપના ગોચરમાં નથી.

આવી સ્થિતિ હોવાથી, આપનો આશ્રય લેવાનો ઉપાય કોઈ પણ પ્રમાણ દ્વારા જાણી શકાતો નહોતો; જો આપ મર્ત્ય અને મનુષ્ય વગેરે યોનિઓમાં પોતાની ઇચ્છાથી લીલા કરવા માટે અવતર્યા ન હોત.

હે દયાના એકમાત્ર સમુદ્ર! અતિ તુચ્છ અને અલગ એવા મનુષ્ય સમુદાય તથા જગત વચ્ચે આપનો આ કેવો સ્વભાવ છે? અતિ અક્ષુદ્ર અને અણુસમાન એવા જન માટે પણ આપ અહીં અવતરીને નજરે ચડ્યા છો!

જે પાપીને આપે અત્યંત મોટા પાપમાંથી ઉગાર્યો અને જેનું મસ્તક આપના ચરણોના જળથી પવિત્ર બન્યું, આપ તેની જ વંદના કરો છો અને તેની પાસેથી વરદાન માગો છો—હે પ્રભુ! આપની લીલાની વિધિ પણ કેવા અદ્ભુત લક્ષણોવાળી છે!

આપની લીલાનો ઉપકરણરૂપ જે માયા છે, તે હે પ્રભુ! કયા પ્રાણીને મોહિત નથી કરતી? પરંતુ હે મનુષ્ય-સિંઘ જેવું શરીર ધારણ કરનાર! આપના તેજના અંશથી તો શિવજી પણ શરભ અને પછી શલભ (પતંગીયું) બની ગયા હતા!

હે પ્રભુ, ત્રિપુરનો વિનાશ કરતી વેળાએ આપે રુદ્રને આપનું જ સ્વરૂપ બનાવ્યા, અને આપની શક્તિથી પ્રેરિત તેમનું બાણ વિજયી બન્યું. પરંતુ દક્ષના યજ્ઞમાં એ જ રુદ્રે આપને પરાજિત કર્યા. ખરેખર, ગૌણ સત્તાઓની બાબતમાં આપની સ્વૈર લીલા સર્વથા ઉચિત છે.

વડના પાન પર અતિ સૂક્ષ્મ શરીરથી સૂતેલા ભોળા બાળક હોવા છતાં, આપ જ આ સમસ્ત જગતોને પૂર્ણપણે ધારણ કરી રહ્યા છો; હે પ્રભુ! અહીં અવતરીને શું આપ આપણી અચિંત્ય અને દૈવી શક્તિને પ્રગટ કરી રહ્યા છો?

બ્રહ્મા અને શિવની પંક્તિમાં ગણના, અદિતિના પુત્ર હોવાને કારણે ઇન્દ્રના નાના ભાઈ હોવું, અને ઇક્ષ્વાકુ તથા યદુવંશમાં જન્મ લેવો—હે પ્રભુ! ઉપમારહિત એવા પરમ ધામના આ બધા ગુણો પણ અતિ પ્રશંસનીય છે.

આપના દ્વારા નિર્મિત અને આપના જ પેટમાં રહેલી આ ત્રિલોકી શું આપની ભિક્ષા વગર આપના માટે દુર્લભ હતી? જો જગત વચ્ચે આપ ચાલ્યા ન હોત, તો આપના પરાક્રમથી વેદની શોભા કેવી રીતે પ્રગટ થઈ હોત?

હે રાઘવ! જ્યારે રામાવતારમાં આપ અજ્ઞાનતાપૂર્વક માયાવી મૃગ પાછળ દોડ્યા, સીતાના વિયોગથી વ્યાકુળ થયા અને માર્ગ ન જાણતા હતા, ત્યારે આપે પોતાના ભક્તને પરમ ગતિ કેવી રીતે આપી?

અખંડ યોગમાર્ગના પ્રણેતા અને અગ્રણી એવા પક્ષી જટાયુને મુક્તિના માર્ગમાં જોડવા માટે આપ સમર્થ હતા અને જાણતા હતા, તો પછી દેવી (સીતા) ને શોધતી વખતે આપ પીડિત થઈને કેમ અસમર્થ બન્યા હતા?

સાત મોટા સાલ વૃક્ષો અને પર્વતોને પાણી સહિત પાતાળ સુધી એક જ બાણના મંદ વેગથી ભેદી નાખનાર આપે, તેમાંથી માત્ર એક જ બાણના ઘાથી પીડાયેલા અને વાનર દ્વારા પ્રેરિત એવા સુગ્રીવને પોતાના સહાયક કેવી રીતે માન્યા?

જે વાનરરાજ આપનો દાસ અને સખા બન્યો હતો, તેના શત્રુ (બાળી) ને ક્રોધવશ થઈને મારવાની ઇચ્છાથી, આપના સ્નેહથી વ્યાકુળ બુદ્ધિવાળા તે વાનરરાજને વિશ્વાસ અપાવવા માટે આપે તક્ષણ સાલ પર્વતોને ભેદી નાખ્યા.

અથવા તો, હે શિકારી યુવાન! આપે શત્રુને મારવાના અભિગમથી નહીં, પણ શિકારના માર્ગે છુપાઈને મૃગ (વાળી) ને માર્યો. હે રાઘવ! આપના વંશમાં જન્મેલા માટે આ યોગ્ય જ છે, કારણ કે પશુઓ સાથે શત્રુ જેવો વ્યવહાર કરવામાં આવતો નથી.

હે નાથ! મનુષ્યનું ચરિત્ર ભજવવા પ્રવૃત્ત થયેલા આપે દેવોથી પણ પર એવું ચરિત્ર કેમ આચર્યું? કારણ કે પર્વતો અને વાનરો દ્વારા ફેંકાયેલા પથ્થરોથી આપે સાગરમાં સેતુ બાંધ્યો!

મનુષ્યત્વના આભૂષણરૂપ પરાક્રમથી અજન્મા એવા આપે દેવરાજ વરુણને જીતી લીધા, દશરથ રાજાને ભેટ આપી, બ્રહ્મા-રૂદ્ર જેવા દેવો દ્વારા સ્તુતિ પામ્યા, છતાં ઇન્દ્રજિત દ્વારા આપ પરાજિત થયા!

જ્યારે આપે સમુદ્ર પાર ન કર્યો, રાક્ષસરાજને ન જીત્યો અને તેના બળ-અબળને પણ ન જાણ્યા, ત્યારે તેના નાના ભાઈ વિભીષણને નિઃસંશય થઈને તક્ષણ તેના પદ પર કેવી રીતે અભિષિક્ત કર્યો?

દક્ષિણ સમુદ્રના તટ પર રહેવા છતાં, અતિ દૂર આવેલા ઉત્તર સમુદ્રના મહાન ટાપુ લંકામાં રહેલા દૈત્યોને આપના એક જ બાણથી મારવા માટે શું આપ અહીં રહીને આ લંકાને ભસ્મ ન કરી શક્યા?

આ વાત સમજાવો કે જ્યારે ત્રિલોકીના પ્રખ્યાત સ્વભાવના નિયમને છોડીને આપના દ્વારા સમુદ્ર મંથન કરવામાં આવ્યું, ત્યારે તે સમુદ્ર અશ્વ, અપ્સરા, વિષ, સુધા, ચંદ્ર, પારિજાત અને લક્ષ્મીરૂપે કેમ પરિણત થયો?

હે રઘુવીર! આપ જેવા અપરાધી શત્રુને યુદ્ધમાં જોઈને 'વિશ્રામ કરો' એમ કહીને તેને મુક્ત કરી દીધો—આ કયો ગુણ છે, કઈ કોટીનો છે, કેટલો મોટો છે, કોની સ્તુતિનું પદ છે અને કઈ ભૂમિ છે?

શત્રુની શક્તિથી મોહિત બનેલો આપનો ભાઈ લક્ષ્મણ હનુમાનજી કરતા ગુરુ નહિ પણ લઘુ (નાનો) બન્યો; આનાથી ઇન્દ્રના શત્રુ (રાવણ) ના માયા અસ્ત્રના બંધનથી ઉત્પન્ન થયેલા મોહની સારી રીતે જાણ થઈ.

અરે હાય હાય! આપના ચરણકમળનું યુગલ ક્યારે મારી આંખોનો વિષય બનશે? જે હું અવરોધ વગર વહેતા અંધકારરૂપી વૃક્ષો અને તૃણોથી સરળતાથી સમય વિતાવી રહ્યો છું.

રઘુના વંશ પર કૃપા કરવાની ઈચ્છાથી અહીં અવતરેલા આપે અહીં આપના ગુણોના સમૂહથી એવી દિવ્ય વર્ષા કરી કે, આપની સમીપતાથી ઉત્પન્ન થતી શીતલતાને માણતા વૃક્ષો પણ આપના વયોગમાં કરમાઈ ગયા!

જેઓ ધર્મનું આચરણ કરવા, યોગનો અભ્યાસ કરવા અને કોઈ પણ જ્ઞાન મેળવવા ક્યારેય અધિકારી નહોતા, તેવા તૃણ વગેરે પણ આપના ભૂતલ પરના ચરણોની સુગંધ માત્રથી બંધનોથી પર થઈને પરમ ગતિને પામ્યા.

હે રાઘવ! રામાવતારમાં આપ એવા ગુણવાન બન્યા કે જેણે દરરોજ આપના ચરિત્રનો અનુભવ કર્યો; અરે! તે જ હનુમાનજી આજે પણ આપના ચરિત્રનું સ્મરણ કરીને બુદ્ધિપૂર્વક પરમ મુક્તિ મેળવીને આપની સેવા કરે છે.

અપરાધ કરનાર છતાં શરણાગત બનેલા તે કાગડા (જયંત) ને આપે જે પરમ દયાથી ક્ષમા કરી, તેનાથી હું એવું સમજું છું કે મારા જેવા મહાપાપીજનનું પણ આશ્વાસન મેળવવું યોગ્ય જ છે.

પૂતના, શકટ અને બે અર્જુન વૃક્ષો જેવા—બાળકોને યોગ્ય અન્ય ચેષ્ટાઓના તણખારૂપ એવા અસુરો—અરે! કસના ભયથી વ્રજમાં ઉછરતા ગુપ્ત એવા આપના માટે પતંગિયા સમાન બની ગયા!

જ્ઞાનીઓ હંમેશાં યોગ દ્વારા અને યોગમાં લીન રહીને શોધતા હોય છતાં, દેવી લક્ષ્મીજી સાથે પરમ વિભૂતિથી યુક્ત આપનું પરમ ધામ દેખાતું હોવા છતાં, હે પ્રભુ! શું આપ વ્રજમાં નવનીત (માખણ) ચોરતા હતા?

જેને દેવો પણ મનથી હંમેશાં મુશ્કેલીથી મેળવી શકે છે, જે બંધનોને કાપનાર છે અને જેને પરમ ઈશ્વર કહે છે, તેવા આપને દોરડાથી બાંધવામાં આવ્યા એમ અમે સાંભળ્યું છે, છતાં આપ તેનાથી છૂટવા માટે સમર્થ ન થયા!

પૂતના, શકટ અને બે અર્જુન વૃક્ષોનો વધ—બાળકોને યોગ્ય અન્ય આશ્ચર્યજનક ચેષ્ટાઓ દ્વારા આપના તેજ સમક્ષ અતિશય અદ્ભુત બાળલીલા પણ પતંગિયા સમાન બની ગઈ!

પોતાના જ ધામમાં ગાયોનો સમૂહ વિપુલ પ્રમાણમાં હોવા છતાં, આસપાસના ઘરોમાં આપે શા માટે ચોરી કરી? શું માખણ ચોરતી વખતે બાકી રહેલું માખણ આગળ ભરીને આપ ગોપીઓનો ઉપહાસનું પાત્ર બન્યા હતા?

હે નાથ! જો આપનું માખણ ચોરવાનું નામ છુપાવવા માટે આપની બુદ્ધિ પ્રગટ થઈ હતી, તો હે ભોળા! એ માખણથી ખરડાયેલા આપના કરકમળને શરીર પર લૂછીને આપ શંકા વગર બહાર કેમ નીકળી ગયા?

અન્ય ગોપના ઘરનું માખણ ચોરનાર આપને, આપના અપમાનને ન સહન કરનારી યશોદાએ પ્રેમથી દોરડા વડે બાંધ્યા; આપનું આ પ્રકાશન ચરિત્ર આર્યજનો સહન કરતા નથી.

જો માતા દ્વારા આપ દોરડાથી બંધાયા છો, તો તે સાંભળીને જેની આંખોમાંથી આંસુના ઝરણા વહી રહ્યા છે, હે ભગવાન! તેવા લોકોના હૃદયને આપ કેવી રીતે બાંધી લો છો? કારણ કે દરેક વ્યક્તિ જીતવાના વિષયમાં પોતાનું પરાક્રમ પ્રગટ કરે છે.

કાન સુધી લંબાતી કાળી લટોથી યુક્ત, નિર્મળ, કમળ જેવા વિશાળ નેત્રોવાળા, ભમરોના વિલાસવાળા, પ્રસન્ન સ્મિતવાળા અને સુંદર નાસિકાવાળા મુખને ધારણ કરતા હે પરમ પ્રભુ! શું ગોપીઓના ઘરોમાં આપે માખણ ચોર્યું કે પછી તેમના મનને ચોર્યું?

ગુણવાનો માટે સર્વસ્વ ગુણ માટે જ હોય છે—આ સત્ય છે કે જે અન્ય લોકો માટે મલિનતાનું કારણ બને છે, તે જ ગોપ વેશ ધારણ કરવો અને ગાયોનું પાલન કરવું આપનું ઉત્તમ કર્મ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

ગ્વાળાના બાળકના રૂપમાં ગુપ્તપણે પૃથ્વી પર રહેવાની ઇચ્છા રાખતા હોવા છતાં, બાળસહજ ચપળતાથી ઇન્દ્રનો યજ્ઞ રોકનારા અને પર્વતને ધારણ કરનારા આપે ઇન્દ્ર સહિતના દેવો સમક્ષ શું આ રીતે સ્થાન લીધું?

હે લોકનાથ! વેણુના નાદને પ્રેમ કરનાર અને ચરણોના સ્પર્શથી વૃંદાવનને પવિત્ર કરનાર આપ, આપના ગીતોથી ભીંજાયેલી પૃથ્વીની રેતીવાળા તે વનની ભૂમિના ભાવો તે સમયે કેવા હતા?

ધન્ય છે તે લોકોએ, જેમણે રાસલીલાના સમયે આપના એ ગીતને સાંભળ્યું, જેનાથી શિલાઓ પણ પાણી બની ગઈ હતી, અને પૃથ્વી, અગ્નિ, પવન, આકાશ તથા જળ—આ પાંચેય મહાભૂતો પણ પોતાના ગુણોથી પરિવર્તિત થઈ ગયા હતા!

આ જગતમાં એનાથી વધુ પુણ્યશાળી કોઈ નથી, જેઓ વનના અંત ભાગમાં રાસોત્સવ માટે ઉત્સુક બુદ્ધિવાળા, વાંસળીના અવાજથી વહેતા રસના પ્રવાહમાં ડૂબેલા અને પોતાની જીભથી હોઠ ચાટતા સાપો જેવા બન્યા હતા!

મેઘ જેવા નીલા, કમળના પાંદડા જેવા વિશાળ નેત્રોવાળા, પીંછાનું આભૂષણ ધારણ કરનાર, હાથમાં વાંસળી રાખનાર અને ગોપ વેશથી શોભતી શારીરિક કાંતિવાળા આપને તે સમયે અન્ય ભાવોથી મુક્ત બનેલા ધન્યજનોએ જોયા હતા.

ગોવર્ધન શ્રેષ્ઠ પર્વત, યમુના નદી, વૃંદાવન અને પ્રાચીન મથુરાપુરી—હે પ્રભુ! પુણ્યશાળીજનો માટે આપના ચરણોના સ્પર્શવાળા આ પ્રદેશો આજે પણ સુલભ છે.

અરે! વૃંદાવનમાં સ્થિર-ચરાત્મક, કીટક અને ઘાસ સુધીના સમસ્ત જીવસમુદાયમાં તે સમયે જેણે જન્મ ન લીધો, તે પાપીઓ ધિક્કારપાત્ર છે; હે પ્રભુ! આપના ચરણનો આશ્રય અમે ક્યારે ફરીથી મેળવીશું?

અરે! તે રેતીમાં મને જન્મ ન મળ્યો, જ્યાં રાસલીલાથી વિરહિત ગોપકન્યાઓએ આપના ચરણકમળનો સ્પર્શ પામીને પોતાના કામથી તપ્ત અંગોને ત્યાં મૂકી દીધા હતા.

આપના ચરણકમળ માટે ફૂલો વીણતી વખતે જે વૃક્ષો કે લતાઓએ આપનો આશ્રય લીધો, તે કુળના સ્થાનો અને કુળદેવતા સમાન વૃંદાવન આજે પણ મારી બુદ્ધિને સનાથ કરે છે.

આ જગતમાં જે આપને પ્રિય છે તે પુણ્ય છે અને જે પ્રિય નથી તે પાપ છે—આ સિવાય તેનું અન્ય કોઈ લક્ષણ નથી. રાસગોષ્ઠીમાં આપની જે લીલા ધૂર્તતા જેવી લાગી, તેનું કીર્તન પણ પરમ પવિત્ર માનવામાં આવે છે.

કસ વગેરે રાક્ષસરૂપી કીડોનો નાશ કરવાથી થયેલી આપની તે કીર્તિ ત્રણેય લોકોને જીતનારી નથી; પરંતુ ગોપાલન વગેરે જે આપનું કર્મ છે, તે જ વિદ્વાનોના હૃદયને આર્દ્ર કરે છે.

ગોપના વેશથી અલંકૃત, પર અને અપારના સ્વામી, અંધકારથી પર એવા પરમ ધામરૂપ, પીંછાના ચિહ્નવાળા, સુંદર દામાથી યજ્ઞોપવીત ધારણ કરનાર અને ગોધૂલિથી ધૂસરાયેલા કેશવાળા આપ હૃદયમાં રહો.

જરાસંઘના ભયથી જો આપ નાસી ગયા હતા, તો તે જો આપનું મનુષ્ય ચરિત્રનું અનુકરણ કરવાનું હોય, તો ત્રિલોકના ગુરુ અને ઈશ્વરોના પણ ઈશ્વર એવા શિવજીને બાણના યુદ્ધમાં કેમ પ્રેરિત કર્યા?

આપનું આ કૃતજ્ઞતા વગરનું ચેષ્ટિત ક્યાંથી ઉત્પન્ન થયું? પુત્રની કામનાથી આપે શિવજી પાસેથી વરદાન મેળવ્યું, અને અક્ષોમાં આસક્ત બુદ્ધિવાળા તથા અનાદરથી ભરેલા આપે હરિપુરી વારાણસીને બાળી નાખી!

ઉત્તરાના મૃત પુત્રને સજીવન કરનાર, સાંદીપનિના ચિર મૃત પુત્રને પાછા લાવનાર અને પોતાના ધામમાંથી બ્રાહ્મણ પુત્રોને ફરી પાછા લાવનાર આપે, અરે! આપની તે જ તનુ (શરીર) ને કેવી રીતે પાછી લાવી દીધી?

અરે! હું આજે પણ ત્રિવિધ અપરાધોથી મુક્ત થયો નથી, પાપી છું અને અસીમ અંધકારમાં પડી ગયો છું. આવો હું નિરાધાર આપની દયાનું પાત્ર છું, અને આપના ચરણોને શરણે જાઉં છું.

જો કે મારામાં આપના પ્રત્યે ન તો ગાઢ વિશ્વાસ છે અને ન તો વચનોના અર્થમાં શ્રદ્ધા છે, છતાં હે દયાના એકમાત્ર સમુદ્ર! દયા કરીને જ મારા દ્વારા એક વાર અથવા અનેક વાર બોલાયેલી આ વાણીને સત્ય કરો.

પાપી હોવા છતાં શરણાગત શબ્દ બોલનાર મારી ઉપેક્ષા કરવી ઈશ્વર એવા આપને યોગ્ય નથી. આપની જ્ઞાન, શક્તિ અને કરુણા વિદ્યમાન હોતી વખતે મારૂં પાપ અહીં પરાક્રમ કરવા માટે સમર્થ નથી.

આ રીતે પંચસ્તવી અંતર્ગત અતિમાનુષસ્તવ સમાપ્ત થાય છે.