ଅତିମାନୁଷସ୍ତବଃ

ପଞ୍ଚସ୍ତବ୍ୟର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅତିମାନୁଷ ସ୍ତବ। ଶ୍ରୀ ହେଉ। ଶ୍ରୀମାନ୍ ହୟଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ନମଃ। ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମାନୁଜଙ୍କୁ ନମଃ।

ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନିତ ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତି ନମସ୍କାର ରୂପ ମୌକ୍ତିକକୁ ଆମ୍ଭେ ଗ୍ରହଣ କରୁଛୁ, ଯାହାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ତିନି ବେଦର କଣ୍ଠରେ ମଙ୍ଗଳସୂତ୍ର ରୂପେ ପରିଣତ ହୁଏ।

ଅତିମାନୁଷ ଶୀଳ, ଆଚରଣ, ବେଶ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ପରାକ୍ରମ ଓ ପ୍ରତାପ ଦ୍ୱାରା ଯେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସାମ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ବୈଷ୍ଣବ ବୈଭବର ଅବତାରକୁ ମୁଁ ବରଣ କରୁଛି।

ଯାହାଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦରୁ ନିର୍ଗତ ମକରନ୍ଦ ରସର ଧାରା, ତାହାର କିରଣମାନ କଲ୍ୟାଣ ବିକିରଣ କରନ୍ତୁ। ସେହି କିରଣଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରୁତିର ମଧୁ ରୂପେ ପରିଗଣିତ, ଯାହା ଆଙ୍ଗଲ୍ୟ (ମଙ୍ଗଳ) ରୂପୀ ରଙ୍ଗର ଆଶ୍ରୟସ୍ୱରୂପ ପରମ ଧାମର ଉତ୍ସ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଶ୍ରୀମତ୍ ପରାଙ୍କୁଶ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବାସ କରୁଥିବାରୁ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁରାଗ ରସରେ ମଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଆମ୍ଭେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅନବରତ ତତ୍ସମ୍ଭୂତ ରାଗରେ ଯୁକ୍ତ ଶ୍ରୀରଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦକୁ ଉନ୍ନତ କରୁଛୁ।

ବଜ୍ର, ଧ୍ୱଜ, ଅଙ୍କୁଶ, ସୁଧାକଳଶ, ଛତ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ଅଙ୍କ ଚିହ୍ନିତ ସୁନ୍ଦର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ, ପାଦପଦ୍ମଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମସ୍ତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶୃଙ୍ଖଳ ଦୀପ୍ତି ବିଶିଷ୍ଟ, ଶ୍ରୀରଙ୍ଗୀଙ୍କ ଚରଣଯୁଗଳକୁ ଆମ୍ଭେ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛୁ।

ଶ୍ରୀରଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଚରଣଯୁଗଳକୁ ଆମ୍ଭେ ପ୍ରଣାମ କରୁଛୁ, ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଅବତାରରେ ପର୍ବତମାଳା ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ, ବିପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥୂଳ ଆବଲଗ୍ନ (ବାଲି) ପରି, ନିମ୍ନ ଓ ଉଚ୍ଚ ଭାବରେ ମାପି ଦେଇଥିଲେ।

ହେ ଭଗବାନ! ଆପଣ ଜ୍ଞାନ, ବଳ, ବୈପୁଲ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ବୀର୍ଯ୍ୟ ଓ ତେଜଃ – ଏହି ଛଅଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁଣ ଗ୍ରହଣ କରି ଏବଂ ତ୍ରିଯୁଗ (ତିନି ଯୁଗ) ବ୍ୟାପୀ ହୋଇ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା (ଚାରି ପ୍ରକାର) ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ଭକ୍ତ ଜନଙ୍କୁ ଅନୁରାଗ ସହିତ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଥିଲେ।

ହେ ଦେବ! ଆପଣଙ୍କର ଯେ ଏକାନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ, ଅହେୟ (ତ୍ୟାଜ୍ୟ ନୁହେଁ), ନିତ୍ୟ ପଦ, ତାହା ହେତୁରୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ତାହାକୁ ବିଶ୍ୱର ବିରୂପ ରୂପ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ତେଣୁ ହିଁ ଏହି ଜଗତକୁ ଅଶବ୍ଦ, ଅରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ଶବ୍ଦାଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗମ୍ୟ ଓ ହେୟ (ତ୍ୟାଜ୍ୟ) ପଦାର୍ଥ; ତାହାର ପ୍ରତିକୂଳ ସ୍ୱଭାବ ବିଶିଷ୍ଟ ଆପଣ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ। ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କର କୌଣସି ଦର୍ଶନ ନାହିଁ, ଏବଂ ବାକ୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କର ଗୋଚର ନୁହଁନ୍ତି।

ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ, କୌଣସି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କର ଉପାସନା ଲାଭ କରାଯାଇ ପାରୁ ନଥିଲା। ଯଦି ଆପଣ ଅମର୍ତ୍ତ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟାଦି ଯୋନିମାନଙ୍କରେ ଇଚ୍ଛାବିହାର ପୂର୍ବକ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ନ ହୋଇଥାନ୍ତେ, ତାହାହେଲେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଲାଭ କରାଯାଇ ପାରୁ ନଥାନ୍ତା।

ହେ ଦୟାସାଗର! ଏ କି ଆପଣଙ୍କର ଶୀଳ! ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର, ଅସଭ୍ୟ ଲୋକରେ (ପୃଥିବୀରେ) ଅତି ତୁଚ୍ଛ ଜନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଆପଣ କୃତୀ ହୋଇ, ଅବତୀର୍ଣ ହୋଇ ଲୋଚନଗୋଚର ହେଲେ।

ଯାହାକୁ ଆପଣ ଅତି ମହାପାତକରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ, ଏବଂ ଯେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦଜଳରେ ପବିତ୍ର ମସ୍ତକ ହୋଇଥିଲା, ତାହାକୁ ଆପଣ ପ୍ରଣାମ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ବର ମାଗୁଛନ୍ତି! ଆହା! ଆପଣଙ୍କର କ୍ରୀଡ଼ାବିଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣବିଶିଷ୍ଟ।

ଆପଣଙ୍କ କ୍ରୀଡ଼ାବିଧିର ଉପକରଣ ଯାହା ମାୟା, ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ମୋହିତ କରେ ନାହିଁ? ଆହା! ହେ ନୃସିଂହ ଶରୀରଧାରୀ! ଆପଣଙ୍କ ତେଜସ୍ସର ଏକ ଅଂଶରେ ଶିବ ଶରଭ ହୋଇ ପତଙ୍ଗ (ଶଲଭ) ହୋଇଗଲେ।

ଯାହାଙ୍କର ଆତ୍ମତା (ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ଵ) ଆପଣ ତ୍ରିପୁର ବଧ ବେଳେ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଯେ ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତେଜିତ ଶର ବଳରେ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ, ସେହି (ଶିବ) ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ। କାରଣ ବିଧେୟ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବ୍ୟବହାର ଯଥାର୍ଥ।

ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ଆପଣ ବଟପତ୍ରରେ ଶୋଇଥିବା ଅତି କୋମଳ ଶରୀରଧାରୀ ଶିଶୁ ହୋଇ, ସେହି ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଆପଣ ଏହି ଅତର୍କିତ ଶକ୍ତିକୁ ଅପଟୁ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି – କଣ ଏଥିପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି?

ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଗଣନା – ଅର୍କମାଳାରେ ଗଣନା; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ହେବା (ଉପେନ୍ଦ୍ର) ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରତ୍ୱ ହେତୁ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ ଯଦୁବଂଶରେ ଜନ୍ମ – ଏସବୁ ହେଉଛି ଅନୁପମ ପରମ ଧାମ (ଆପଣ)ଙ୍କର ଶ୍ଲାଘ୍ୟ ବିଷୟ।

ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ତିନିଲୋକ ଆପଣଙ୍କ ଉଦରରେ ରହିଛନ୍ତି। ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ବିନା ଭିକ୍ଷା ଦେଇ ଏହା କିପରି ଦୁର୍ଲଭ ହେବ? ଯଦି ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରି ନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଶ୍ରୁତି କିପରି ଆପଣଙ୍କ ବିକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ହେବ?

ମୁଁ କିଛି ପଚାରୁଛି – ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ରାଘବ ଅବତାରରେ ଥିଲେ, ମାୟାମୃଗର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟତ୍ଵର ଭୋଳତାରେ, ସୀତାଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଗତି ଜାଣି ପାରୁ ନଥିଲେ, ସେତେବେଳେ କିପରି ଆପଣ ସ୍ୱଗତି (ମୋକ୍ଷ) ପ୍ରଦାନ କଲେ?

ଅଖଣ୍ଡ ଯୋଗପଥରେ ଅଗ୍ରଣୀ, ଅହତ (ଅପରାଜିତ) ଜଟାୟୁକୁ, ଯେ ପକ୍ଷୀ ମାତ୍ର, ତାକୁ ମୋକ୍ଷପଥରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଆପଣ ସମର୍ଥ। ଯଦି ଆପଣ ସେହି ସମୟରେ ତାହା ଜାଣିଥିଲେ, ତେବେ କିପରି ଆପଣ ଦେବୀ (ସୀତା)ଙ୍କୁ ପାଇବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ଖୋଜୁଥିଲେ?

ହେ ରାମ! ଆପଣ ସାତଟି ଶାଳ ବୃକ୍ଷ, ପର୍ବତ, ସରସ୍ୱତୀ, ତଳଦେଶ, ଅନେକ ବାଣ – ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମନ୍ଦ ଗତିରେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବରେ ବିନ୍ଧିଥିଲେ। ସେଥିରେ ଜଣକୁ ବିଦ୍ଧ କରି ଶ୍ରାନ୍ତ ବାନର (ସୁଗ୍ରୀବ)ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଡ଼ିତ ହୋଇ, ଆପଣ କିପରି ଶାଖାମୃଗ (ବାନର)କୁ ସାହାଯ୍ୟଭାବେ ଗଢ଼ିଲେ?

ଯେଉଁ ବାନରରାଜ (ବାଳୀ) ଆପଣଙ୍କର ଦାସ ଓ ମିତ୍ର ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ବାନର (ସୁଗ୍ରୀବ) କ୍ରୋଧବଶତଃ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଥିଲେ। ଆପଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ, ଯେ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ନେହରେ ବିକଳ ବୁଦ୍ଧି ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ଵାସ ଦେଇ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶାଳ ଓ ଗିରିମାନ ବିଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।

ଅଥବା, ମୃଗୟା ପଥରେ ଗୁପ୍ତ ହୋଇ ଆପଣ ମୃଗ (ବାଳୀ)କୁ ହତ୍ୟା କଲେ, ଶତ୍ରୁ ବଧ ପାଇଁ ମୁଖର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ନୁହେଁ। ହେ ରାଘବ! ଆପଣଙ୍କ ବଂଶଜାତ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଏହା ଯଥାର୍ଥ, କାରଣ ପଶୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିପକ୍ଷଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ନାହିଁ।

ହେ ଭଗବାନ! ଆପଣ ମନୁଷ୍ୟଯୋନିର ଚରିତ ଆଚରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଚରିତ କିପରି କଲେ? ଆପଣ ସମୁଦ୍ରରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧିଲେ, ଯାହା ପଥରମାନଙ୍କୁ ବାନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତଡ଼ିତ କରାଇ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା।

ହେ ଅଜ! ଆପଣ ମନୁଷ୍ୟତ୍ଵର ଭୂଷଣସ୍ୱରୂପ ପରାକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବରୁଣରାଜ ଦେବଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ। ବିଧି, ରୁଦ୍ର ପ୍ରମୁଖ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ, ଦଶରଥଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ରୂପେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ପୁଣି ସେହି ଆପଣ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲେ।

ଆପଣ ସମୁଦ୍ର ପାର କଲେ ନାହିଁ, ରାକ୍ଷସରାଜ (ରାବଣ)କୁ ପରାଜିତ କଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାର ବଳାବଳ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ତଥାପି ନିଃସନ୍ଦେହ ହୋଇ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତାହାର ପଦରେ (ରାଜପଦରେ) ତାହାର ଅନୁଜ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କଲେ – ଏହା କିପରି?

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ବାସ କରି, ଦୂର ଉତ୍ତର ସମୁଦ୍ରର ମହାନ୍ତ ଦ୍ୱୀପ (ଲଙ୍କା)ରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଶର ଦ୍ୱାରା ପାରଣ (ମୃତ୍ୟୁ) ପଥରେ ପହଞ୍ଚାଇବାକୁ ସମର୍ଥ ହୋଇ, ଏହି ଲଙ୍କାକୁ ସ୍ଥିତ ହୋଇ କିପରି ଭସ୍ମ କଲେ ନାହିଁ?

ଏହା କହ – କିପରି ତ୍ରିଲୋକୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତା'ର ସ୍ୱଭାବଗତ ନିୟମ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଥିତ ସେହି ସମୁଦ୍ର ଅଶ୍ୱ, ଅପ୍ସରା, ବିଷ, ସୁଧା, ଚନ୍ଦ୍ର, ପାରିଜାତ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ – ଏମାନଙ୍କ ଆତ୍ମାରେ ପରିଣତ ହେଲା?

ହେ ରଘୁବୀର! ଏପରି ମହାପରାଧୀ ଶତ୍ରୁ (ରାବଣ)କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଖି, "ବିଶ୍ରାମ କର" ବୋଲି କହି ଆପଣ ତାକୁ ମୋହରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହା କି ଗୁଣ? କେଉଁ କୋଟିରେ ଅବସ୍ଥିତ? କତିପୟ? କାହାର ସ୍ତୁତିର ପଦ? ଆହା! କାହାର ଭୂମି?

ଯେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଜ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁ (ରାବଣ)ଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଶତ୍ରୁର ଗୁରୁ (ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍) ଦ୍ୱାରା ହନୁମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଲଘୁ (ଦୁର୍ବଳ) ହୋଇଥିଲେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା ଯେ, ଇନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁ (ରାବଣ)ଙ୍କ ମାୟାସ୍ତ୍ର ବନ୍ଧନ ନିବନ୍ଧନଜନିତ ମୋହ।

ହା! ହନ୍ତ! ହନ୍ତ! ମୁଁ କେବେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦ ଯୁଗଳକୁ ମୋ ଚକ୍ଷୁର ବିଷୟ କରିପାରିବି? ଯେ ମୁଁ ଅବରୋଧହୀନ ଭାବରେ ନିର୍ଗତ ଅନ୍ଧକାର (ଅଜ୍ଞାନ) ଦ୍ୱାରା ବୃକ୍ଷ ଓ ତୃଣ ସହିତ ସୁଲଭ (ଉପଲବ୍ଧ) ସମୟ (ସୁଯୋଗ)କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଚାଲିଛି।

ରଘୁବଂଶକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ହୋଇ ଏଠାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଆପଣ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣପୁଞ୍ଜ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ବର୍ଷଣ କଲେ। ଆପଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୈତ୍ୟ ଯୁକ୍ତ ବୃକ୍ଷମାନେ ଆପଣଙ୍କ ବିୟୋଗରେ କ୍ଳାନ୍ତି ପାଇଲେ।

ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରିବାକୁ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବାକୁ, କିମ୍ବା କିଛି ବୁଝିବାକୁ କେବେ ଅଧିକାରୀ ନଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ – ତୃଣ ଆଦି – ଆପଣଙ୍କ ଆଚରିତ ଭୂତଳ ବନ୍ଧ (ସଂସାର)ର ଗନ୍ଧ ପାଇ, ବନ୍ଧନାତୀତ ହୋଇ ପରଗତି ପାଇଲେ।

ରାଘବ ଅବତାରରେ ଆପଣ ଏପରି ଗୁଣବାନ୍ ହୋଇଥିଲେ, ଯେ ଯେ ଆପଣଙ୍କ ଚରିତ ଅନବରତ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ସେହି ହନୁମାନ ଏଠାରେ (ଏବେ) ପରମ ମୁକ୍ତିକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅପହତ କରି, ଆପଣଙ୍କ ଚରିତର ସେବା କରୁଛନ୍ତି।

ଯେ ଆପଣ ପରାଧୀ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣତିରେ ଅନୁରକ୍ତ ସେହି କାକ (କାକଭୁଶୁଣ୍ଡି)କୁ ପରମ ଦୟା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷମା କଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ବୁଝୁଛି ଯେ, ମୋ ପରି ମହାପରାଧୀ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଯଥାର୍ଥ।

ଯେଉଁ ପୂତନା, ଶକଟ, ଓ ଅର୍ଜୁନ ଯୁଗଳ – ଆପଣଙ୍କ ବାଲ୍ୟୋଚିତ ଅନ୍ୟ ଚେଷ୍ଟାର ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ (ସାମାନ୍ୟ ପ୍ରକାଶ) ଦ୍ୱାରା ପତଙ୍ଗତା (ନାଶ) ପାଇଥିଲେ। ଆହା! କଂସଭୟରେ ଗୁପ୍ତ ହୋଇ ଆପଣ ବୃଜରେ ବଢ଼ିଥିଲେ।

ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ସଦା ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶିତ ଆପଣଙ୍କର ପରମ ପଦ, ଦେବୀ ଶ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ପରମ ବିଭୂତିରେ ବାସ, ଯୋଗନିରତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ବେଷିତ – ଆପଣ କିପରି ବୃଜରେ ନବନୀତ ଚୋରି କଲେ?

ଯାହାଙ୍କୁ ଦୁର୍ଗ୍ରହ, ସୁମନସ୍ (ଦେବତା)ମାନେ ମନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସର୍ବଦା ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯିଏ ବନ୍ଧନଛେଦକ, ପରମ, ଈଶ – ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ସେହି ଆପଣଙ୍କୁ ଦାମ (ରଜ୍ଜୁ) ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବାର ଶୁଣିଲୁ। ଆଉ ତାହାର ଶ୍ଳଥନ (ଫିଟାଇବା) ପାଇଁ ଆପଣ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ – ଆହା!

ଆପଣଙ୍କର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟମୟ ଶୈଶବ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୀଡ଼ାପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁଥିରେ ପୂତନା, ଶକଟ, ଅର୍ଜୁନ ଯୁଗଳ – ଶିଶୁତ୍ୱୋଚିତ ଅନ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ାର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା – ଆପଣଙ୍କ ତେଜସ୍ସର ପତଙ୍ଗତା (ପତଙ୍ଗ ପରି ନାଶ) ପାଇଥିଲେ।

ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ଧାମରେ ପ୍ରଚୁର ଗବ୍ୟ (ଦୁଗ୍ଧାଦି) ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ନିକଟସ୍ଥ ଗୃହମାନଙ୍କରେ କିପରି ଆପଣ ଚୋରି କଲେ? ଚୋରି କରି ପୁଣି ଘଟ (ପାତ୍ର)ର ଶେଷ (ଭଗ୍ନାଂଶ) ଆଗରେ କିପରି ରଖିଲେ? ଏବଂ ଗୋପୀଜନଙ୍କର ପରିହାସପାତ୍ର ହେଲେ?

ହେ ନାଥ! ଆପଣ ନବନୀତ ଚୋରି କଲେ, ଯଦି ତାହାକୁ ଢାଙ୍କିବାକୁ ଆପଣଙ୍କର ମତି ହୋଇଥିଲା, ତେବେ ହେ ମୁଗ୍ଧ! ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ ହସ୍ତପଲ୍ଲବ ଦିଗ୍ଧ (ଲିପ୍ତ) ହୋଇ, ଆପଣ କିପରି ଶରୀରରେ ପ୍ରମାର୍ଜନ (ପୋଛି) ଦେଇ ନିର୍ଭୟରେ ବାହାରିଗଲେ?

ଆପଣ ଅନ୍ୟ ଗୋପଗୃହର ଗବ୍ୟ (ଦୁଗ୍ଧ ଘୃତାଦି) ଚୋରି କରୁଥିବାରୁ ଯଶୋଦା, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅବମାନ ସହ୍ୟ କରିପାରି ନଥିଲେ। ତେଣୁ ସ୍ନେହବଶତଃ ରଜ୍ଜୁ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଥିଲେ। ଆର୍ୟଜନ (ସଜ୍ଜନ)ମାନେ ଆପଣଙ୍କର ଏପରି ଚରିତ ସହ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଯଦି ଆପଣ ମାତା (ଯଶୋଦା) ଦ୍ୱାରା ରଜ୍ଜୁରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିଲେ, ତେବେ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ନିର୍ଝର (ଅଶ୍ରୁ) ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ହେ ଭଗବାନ! ଆପଣ କିପରି ହୃଦୟ ବାନ୍ଧନ୍ତି? କାରଣ ସମସ୍ତେ ବଶ୍ୟ ବିଷୟରେ ବୀର୍ଯ୍ୟ (ଶକ୍ତି) ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

ହେ ପରମ! କାନ୍ତ (ସୁନ୍ଦର) କୁନ୍ତଳ, ନିର୍ମଳ, କମଳାୟତ ଚକ୍ଷୁ, ଉଦ୍ଭୃତ ଭ୍ରୂବିଳାସ, ଉଦିତ ସ୍ମିତ, ଉନ୍ନସ – ଏପରି ମୁଖ ଧାରଣ କରି ଗୋପଗୃହରେ ଆପଣ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମନ ଚୋରି କଲେ, ନା ନବନୀତ?

"ଗୁଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁ ଗୁଣ ହୁଏ" – ଏହା ସତ୍ୟ। ଯାହା ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ମଳିନତାର କାରଣ, ସେହି ଗୋପବେଶ ଧାରଣ ଓ ଗୋପାଳନ – ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁଣ ରୂପେ ଗଣିତ।

ଗୋପାଳପୁତ୍ର ରୂପେ ଗୁପ୍ତ ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ଆବସ୍ତୁ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ପରି, ତଥାପି ବାଲ୍ୟଲୌଲ୍ୟ କାରଣରୁ, ଇନ୍ଦ୍ରଯଜ୍ଞକୁ ନାଶ କରି, ଗୋବର୍ଦ୍ଧନଗିରିକୁ ଧାରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବସମୂହ ପାଇଁ କିପରି ସ୍ଥିର ହୋଇ ରହିଲେ?

ହେ ଲୋକନାଥ! ବଂଶୀଧ୍ୱନିରେ ଅନୁରକ୍ତ ଆପଣ, ଯେତେବେଳେ ଚରଣସଞ୍ଚାର ଦ୍ୱାରା ବୃନ୍ଦାବନକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଆପଣଙ୍କ ଗୀତରେ ଆର୍ଦ୍ର ରେଣୁଯୁକ୍ତ ଭୂମିରେ ବନଭୂମିର ଭାବ କି ପ୍ରକାର ଥିଲା?

ଧନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ରାସକାଳରେ ଆପଣଙ୍କ ଗୀତ ଶୁଣିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପଥରମାନ ଜଳମୟ ହୋଇଥିଲେ। ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଭୂତ (ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ) ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ କଲେ।

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୃତୀ କେହି ନାହାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ବନାନ୍ତରେ ରାସୋତ୍ସବରେ ଉତ୍ସୁକ ଚିତ୍ତ ହୋଇ, ବଂଶୀଧ୍ୱନିରୁ ପ୍ରସ୍ରୁତ ରସପୂର ଧାରାରେ ପରିପ୍ଳୁତ ହୋଇ, ସର୍ପମାନେ ନିଜ ଓଷ୍ଠକୁ ଜିହ୍ଵା ଦ୍ୱାରା ଲିହିଥିଲେ।

ମେଘ ପରି ନୀଳ, କମଳଦଳ ପରି ଶୋଭିତ ଚକ୍ଷୁ, ପିଚ୍ଛଧାରୀ, ହସ୍ତରେ ବଂଶୀ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା, ଗୋପବେଶରେ ଅଳଙ୍କୃତ କାୟକାନ୍ତି – ଧନ୍ୟମାନେ ସେତେବେଳେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଭାବ (ଅଭିମାନ) ନିବାରିତ ହୋଇଥିଲା।

ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ, ଗିରିବର, ଯମୁନା ନଦୀ, ବୃନ୍ଦାବନ, ଓ ପୁରାଣୀ ମଥୁରା ପୁରୀ – ଏଗୁଡ଼ିକ ଆଜି ମଧ୍ୟ କୃତୀ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଲଭ, ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣସଞ୍ଚାର ଯୁକ୍ତ ପ୍ରଦେଶଗୁଡ଼ିକ।

ବୃନ୍ଦାବନରେ ସ୍ଥିର, ଚର, ଆତ୍ମକ, କୀଟ, ଦୂର୍ବାପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଣୀସମୂହ – ଆହା! ଯେଉଁମାନେ ସେତେବେଳେ ଜନ୍ମ ପାଇଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ହତକ! ପାପୀ! ଆମ୍ଭେ କେବେ ଆପଣଙ୍କ ପଦ ଆଶ୍ରୟ କରିବୁ?

ଆହା! ମୁଁ ସେହି ବାଲୁକାରେ ଜନ୍ମ ପାଇଲି ନାହିଁ। ରାସରେ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ବିରହିତ ଗୋପକନ୍ୟାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଙ୍କ୍ତିର ସେବା କରି, ସେଠାରେ ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ଅନଙ୍ଗତପ୍ତ (କାମସନ୍ତପ୍ତ) ହୋଇ ନିକ୍ଷେପ କରିଥିଲେ।

ଆପଣଙ୍କ ଚରଣସରୋରୁହରୁ ପୁଷ୍ପ ଆହରଣ କରୁଥିବା ଯେଉଁ ବୃକ୍ଷ କିମ୍ବା ଲତା ଥିଲେ, ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ବଂଶର ଭୂମି, ବୃନ୍ଦାବନ, ମୋର କୁଳଦେବତା ହୋଇ ମୋ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସନାଥ କରୁଛି।

ଯାହା ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ତାହା ପୁଣ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅପୁଣ୍ୟ; ଏଥିରେ କୌଣସି ଲକ୍ଷଣ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କର ରାସଗୋଷ୍ଠୀରେ ଯାହା ଧୂର୍ତ୍ତତା (ଛଳ) ଥିଲା, ତାହାର କୀର୍ତ୍ତନ ପରମପାବନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯାହା କଂସ ପ୍ରମୁଖ ରାଜା ରୂପୀ କୀଟମାନଙ୍କର ବଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ ଆପଣଙ୍କର ତିନିଲୋକ ଜୟୀ କୀର୍ତ୍ତି ନୁହେଁ। ଯାହା ଗୋପାଳନାଦି ଆପଣଙ୍କର ଏହି କର୍ମ, ତାହା ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ଆର୍ଦ୍ର କରେ।

ହେ ପରାବରେଶ (ପର-ଅପରର ପ୍ରଭୁ)! ଗୋପାଳବେଶ ଧାରଣ କରି, ଯାହାଙ୍କର ନାମ ପରମ ଧାମ, ଅନ୍ଧକାରର ପରପାର, ସେହି ପିଚ୍ଛଲାଞ୍ଛନ, ସୁଦାମ (ଶୋଭିତ ରଜ୍ଜୁ) ଉପବୀତ, ଗୋଧୂଳିରେ ଧୂସରିତ କୁନ୍ତଳ – ଏହା ଆମ ହୃଦୟରେ ରହୁ।

ଯାହା ଜରାସୁତ (କଂସ)ଙ୍କ ଭୟରେ ଆପଣ ପଳାଇଥିଲେ, ତାହା ମନୁଷ୍ୟଚରିତର ଅନୁସରଣ ଜନିତ ହୋଇଥିଲେ, ତେବେ ତ୍ରିଲୋକଗୁରୁ, ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର – ଆପଣ ବାଣଯୁଦ୍ଧରେ ଶିବଙ୍କୁ କିପରି ଚଳାଇଲେ?

ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଅକୃତଜ୍ଞତାପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର କାହିଁକି ହେଲା? ଆପଣ ପୁତ୍ରାର୍ଥୀ ହୋଇ ବୃଷଙ୍କ (ଶିବ)ଙ୍କଠାରୁ ବର ମାଗିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅକ୍ଷ (ପାଶା)ରେ ଆସକ୍ତ ମନ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇ, ଅନାଦର କରି ବାରାଣସୀ (ହରପୁରୀ)କୁ ଆପଣ ବିଦଗ୍ଧ (ଛଳ) କଲେ।

ଆପଣ ଉତ୍ତରାଙ୍କ ମୃତ ପୁତ୍ରକୁ ଜୀବିତ କଲେ, ସାନ୍ଦୀପନିଙ୍କ ଚିରମୃତ ପୁତ୍ରକୁ ଆଣିଦେଲେ, ଦ୍ୱିଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଧାମରୁ ପୁନର୍ବାର ଆଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଆପଣଙ୍କର ସ୍ୱଶରୀର (ମୃତ ଶରୀର)କୁ କିପରି ଆଣିଲେ?

ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତିନିପ୍ରକାର ଅପଚାର (କାୟିକ, ବାଚିକ, ମାନସ)ରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇନାହିଁ। ପାପୀ ହୋଇ ମୁଁ ଅପାର ଅନ୍ଧକାରରେ ପତିତ ହୋଇଛି। ଏପରି ମୁଁ ନିର୍ଗତି, ଆପଣଙ୍କ ଦୟାର ପାତ୍ର – ଆପଣଙ୍କ ଚରଣାରେ ଶରଣ ପଶୁଛି।

ଯଦିଓ ଆପଣଙ୍କଠାରେ ମୋର ବିଶ୍ୱାସ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯଥୋକ୍ତ ବଚନର ଅର୍ଥ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି ବାକ୍ୟ, ଯାହା ମୁଁ ଥରେ କିମ୍ବା ଅନେକ ଥର କହିଛି, ହେ ଦୟାସାଗର! କେବଳ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ସତ୍ୟ କର।

ହେ ଈଶ୍ୱର! ମୋ ପରି ଅତି ପାପୀ, କିନ୍ତୁ ଶରଣାଗତ ଶବ୍ଦର ଭାଜନ, ତାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆପଣଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଓ କରୁଣା ଥିବାରୁ, ମୋର ପାପ ଏଠାରେ ପରାକ୍ରମ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।

ଏହି ପଞ୍ଚସ୍ତବ୍ୟରେ ଅତିମାନୁଷ ସ୍ତବ ସମାପ୍ତ।