अच्युतं केशवम्
इदं स्तोत्रं भगवतः श्रीविष्णोः द्वादश पवित्रनामानि स्तौति। एतानि नामानि श्रीरामश्रीकृष्णयोः अपि अन्तर्भवन्ति, अतः भक्ताः एतत् स्तोत्रं श्रद्धया पठन्ति।
पद्यानि
अस्य श्लोकस्य भावः — भक्तः भगवतः श्रीविष्णोः अच्युतादिभिः पावनैः नामभिः तस्यैव विस्तृतं स्वरूपं, गुणजातं, अवतारलीलाश्च स्मरति। तेषु नामसु प्रत्येकं पदं भगवतः विशिष्टां सम्पदं प्रकाशयति — अच्युतः (नित्यसिद्धः), केशवः (ब्रह्माण्डाधिपः), कृष्णः (आनन्दमूर्तिः), दामोदरः (यशोदापुत्रः), रामनारायणः (मर्यादापालकः), जानकीवल्लभः (सीतापतिः), श्रीधरः (लक्ष्मीपतिः), माधवः (मधुकैटभमर्दनः), गोपिकावल्लभः (राधाकृष्णः), जानकीनायकः (रामः), रामचन्द्रः (कोसलेशः) — इत्येतेषां सर्वेषां नाम्नां पारमार्थिकं तत्त्वं एकमेव, नानावतारेषु प्रकटितम्। तमेव एकं परमपुरुषं भक्त्या भजे — इत्येतत् सारम्।
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
बुधवासरः गुरुवासरः एकादशी च
प्रातःकाले सन्ध्याकाले च
तुलसीदलानि, नवनीतं, खण्डशर्करा, पीतपुष्पं च
- पराभक्तिः, परमानन्दः, शोकनिवृत्तिः
पृष्ठभूमिः
इदं स्तोत्रं वैष्णवपरम्परायां प्रसिद्धम्। अस्य कर्ता न ज्ञायते, किन्तु अतिप्राचीनकालात् भक्तैः प्रयुज्यते। प्रायः प्रातःकाले ध्यानसमये वा नामजपे एतत् स्तोत्रं पठ्यते। एतेषां नाम्नां स्मरणेन भगवति श्रीविष्णौ भक्तिः वर्धते इति विश्वासः।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Adi Shankaracharya · Classical Philosopher-Saint · 8th century CE, Kaladi (Kerala)
A philosopher and monk born in Kaladi, Kerala, credited with systematizing Advaita Vedanta (non-dual philosophy) and establishing four monastic seats (mathas) across India. Alongside his commentaries on the Upanishads and Brahma Sutras, he composed numerous devotional hymns to various deities in classical Sanskrit.
ज्ञातव्य-विशेषः
नामसमुच्चयः
अत्र विष्णोः बहूनि नामानि सन्ति, यथा अच्युतं, केशवं, कृष्णं, दामोदरं, रामनारायणं, जानकीवल्लभम्, श्रीधरं, माधवं, गोपिकावल्लभं, जानकीनायकं, रामचन्द्रम्। प्रत्येकं नाम भगवतः विभिन्नं लीलाप्रसंगं स्मारयति।
लीलाप्रसङ्गः
'दामोदरम्' इति नाम यशोदया उदरात् दाम्ना बद्धस्य कृष्णस्य लीलाम् आख्याति। 'गोपिकावल्लभम्' इति नाम गोपीभिः सह रासलीलां सूचयति। एवमेव 'जानकीवल्लभम्' इति नाम सीतया सह रामस्य विवाहं स्मारयति।
अवतारसामरस्यम्
अत्र एकस्मिन् स्तोत्रे कृष्णस्य रामस्य च नाम्नाम् उल्लेखः वैष्णवसम्प्रदाये भगवतः एकत्वं दर्शयति। एतेन भक्ताः विष्णोः द्वौ प्रमुखावतारौ समानभावेन पूजयन्ति।
लोकप्रियता
इदं पद्यं सङ्कीर्तनेषु प्रार्थनासु च अत्यन्तं प्रसिद्धम्। अस्य सरलग्राह्यत्वात् बालाः वृद्धाः च सहजेन गायन्ति। भारते बहुधा आरतीसमये अस्य प्रयोगः दृश्यते।
Krishna
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता