पुरुषसूक्त

येथे पुरुषसूक्त आरंभा होत आहे.

हे परमेश्वरा, आम्ही तुझ्या त्या कल्याणकारी रूपाची प्रार्थना करतो, जे यज्ञासाठी आणि यज्ञकर्त्या यजमानासाठी गती व सुख देणारे होय; आम्हाला दैवी कल्याणाचा लाभो.

सर्व मानवांचे कल्याण होवो, औषधी व उपचार ऊर्ध्वलोकापर्यंत व सर्वत्र प्रभावी होवोत, द्विपाद प्राणिमात्रांचे कल्याण होवो आणि चतुष्पाद प्राणिमात्रांचेही कल्याण होवो.

त्रिविध शांती नांदो - आधिदैविक, आधिभौतिक आणि आध्यात्मिक शांती पूर्णपणे प्रस्थापित होवो.

सर्वव्यापी परमेश्वराला नमस्कार असो.

तो परमपुरुष हजारो मस्तकांचा, हजारो डोळ्यांचा आणि हजारो पायांचा आहे, म्हणजेच तो सर्वव्यापी आणि अनंत रूपांनी नटलेला आहे.

त्या परब्रह्म पुरुषाने या संपूर्ण पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापून टाकले आहे आणि तिच्या पलीकडेही दशांगुळे अलिप्त व महान रूपात तो विराजमान आहे.

भूतकाळात जे काही झाले आहे आणि भविष्यकाळात जे काही होणार आहे, ते सर्व काही हा पुरुषच आहे.

तो परमपुरुष अमृत्वाचा आणि मुक्तीचा स्वामी आहे, जो सृष्टीतील अन्नाद्वारे आणि अनुभवाद्वारे पलीकडे वृद्धिंगत होतो, म्हणजेच जगात व्यापक झाला आहे.

या सर्व सृष्टीची महिमा एवढीच आहे, परंतु हा पुरुष या सर्वांपेक्षा कैक पटीने महान व श्रेष्ठ आहे.

या विराट पुरुषाचा केवळ एक पाद (चौतासा अंश) हा सर्व भूतमात्र व विश्व बनला आहे, तर त्याचे उर्वरित तीन पाद अमृतमय व दिव्य स्वर्गात (अप्राकृत लोकात) प्रकाशमान आहेत.

तो परमपुरुष आपल्या तीन पादांनी अप्राकृत दिव्य लोकात सर्वतोपरी उंचावर विराजमान आहे, आणि त्याचा एक पाद पुन्हा या सृष्टीत वारंवार प्रगट होतो.

त्यानंतर तो विराट पुरुष सर्वत्र, चराचरात, खाणाऱ्या (प्राणी) आणि न खाणाऱ्या (जड वस्तू) यांच्या सर्व पलीकडे व सर्वभावे व्यापक झाला.

त्या विराट पुरुषापासून 'विराट' (सर्वव्यापक सृष्टीची शक्ती) उत्पन्न झाली, आणि या विराटाच्या अधीन राहून हा संपूर्ण पुरुष (सृष्टीचा विस्तार) प्रगट झाला.

तो उत्पन्न झाल्यावर पृथ्वीच्या पलीकडे व आधी सर्व दिशांना अफाट रूपाने वृद्धिंगत झाला.

ज्या वेळी देवांनी त्या परमपुरुषरूप हविषाद्वारे (यज्ञीय समिधा व अर्घ्यरूपाने) सृष्टीचा हा महान यज्ञ संपन्न केला.

त्या यज्ञासाठी वसंत ऋतू हा घृत (तूप) झाला, ग्रीष्म ऋतू हा समिधा (इंधन) झाला आणि शरद ऋतू हा हवी (आहुती) ठरला.

त्या महायज्ञाचे सात परिधी (कुंडाच्या चार बाजूंचे नियमन) झाले आणि एकविसांवर (तिसप्त) समिधा निश्चित करण्यात आल्या.

ज्या वेळी देव यज्ञ रचत होते, त्या वेळी त्यांनी त्या परमपुरुषालाच यज्ञीय पशूच्या रूपात (यज्ञाच्या मुख्य समपर्णासाठी) बांधले.

नंतर त्यांनी त्या सर्वप्रथम प्रगट झालेल्या परमपुरुषाला दर्भावर (बर्हिषावर) अभिषेक करून पवित्र केले.

त्या परमपुरुषाद्वारे देव, साध्यगण आणि ऋषी यांनी त्या आदियज्ञाचे आराधन व पूजन केले.

त्या सर्वस्व अर्पण केलेल्या (सर्वहुत) यज्ञापासून उत्पन्न झालेले घृत आणि दही एकत्र संकलित झाले.

त्यामुळे त्यांनी हवेत संचार करणारे, जंगलात राहणारे आणि ग्राम्य असे सर्व पशु निर्माण केले.

त्या सर्वस्व अर्पण केलेल्या यज्ञापासून ऋग्वेद आणि सामवेदाची उत्पत्ती झाली.

त्याच यज्ञापासून सर्व छंद निर्माण झाले आणि यजुर्वेद त्यातूनच प्रगट झाला.

त्याच यज्ञापासून घोडे आणि दोन्ही ओठांच्या पंक्तीत दात असलेले इतर सर्व पशु उत्पन्न झाले.

त्यापासूनच गाई जन्मल्या आणि त्याचपासून बकऱ्या व मेंढ्या उत्पन्न झाल्या.

देवांनी त्या विराट पुरुषाचा जेव्हा विभाग केला, तेव्हा त्याचे किती प्रकारे नियोजन व रूपकल्पन केले?

त्याचे तोंड कोणते झाले? त्याचे दोन्ही बाहू कसे झाले? त्याचे मांड्या व पाद कोणते म्हटले गेले?

त्या विराट पुरुषाचे मुख हे ब्राह्मण झाले, त्याचे दोन्ही बाहू हे राजन्य (क्षत्रिय) झाले.

त्याच्या ज्या मांड्या होत्या, ते वैश्य झाले आणि त्याच्या पायांपासून शूद्र उत्पन्न झाला.

त्याच्या मनापासून चंद्र निर्माण झाला, त्याच्या डोळ्यांपासून सूर्य प्रगट झाला.

त्याच्या मुखापासून इंद्र आणि अग्नी प्रगट झाले आणि त्याच्या प्राणापासून वायू उत्पन्न झाला.

त्याच्या नाभीपासून अंतरिक्ष निर्माण झाले, त्याच्या मस्तकापासून स्वर्गलोक प्रकट झाला.

त्याच्या पायांपासून पृथ्वी आणि कानांपासून दिशा निर्माण झाल्या; अशा प्रकारे देवांनी या लोकांची रचना केली.

मी त्या महान परमपुरुषाला चांगल्या प्रकारे ओळखतो, जो सूर्यासारखा प्रकाशमान आणि अज्ञानाच्या अंधकाराच्या पलीकडे परधामध्ये विराजमान आहे.

तो धीर पुरुष सर्व रूपांची रचना करून, त्यांची नावे ठेवून आणि त्यांचे उच्चार करत या जगात विराजमान आहे.

धाता (ब्रह्मदेव) यांनी पूर्वेकडे ज्याचे स्मरण केले आणि चारी दिशांना ज्याला सर्वज्ञानी अशा शक्रने (इंद्रदेवाने) जाणून घेतले.

जो मनुष्य या स्वरूपात त्या पुरुषाला जाणून घेतो, तो याच जन्मात अमृतत्वाला (मोक्षाला) प्राप्त होतो; या मुक्तीसाठी दुसरा कोणताही मार्ग उपलब्ध नाही.

देवांनी यज्ञाद्वारे त्या परमपुरुषाची आराधना केली, हेच या सृष्टीचे सर्वात प्रथम प्रस्थापित झालेले सनातन धर्म आणि कर्म आहेत.

ते महान महिमावान पुरुष स्वर्गाला (नाकलोकाला) प्राप्त होतात, जिथे पूर्वीचे साध्य देव आणि ऋषी निवास करतात.

त्या परम नारायण भगवंताला आमचा कोटी कोटी नमस्कार असो.

येथे उत्तरनारायण स्तोत्र प्रारंभ होत आहे.

हा संपूर्ण विश्वरचना करणारा परमेश्वर जलतत्त्वापासून आणि पृथ्वीच्या रसापासून सर्वभावे प्रगट झाला आहे.

तो विश्वकर्मा Tvashta (सृष्टीचा शिल्पकार) त्याचे विविध रूप निर्माण करून चालतो; सृष्टीच्या प्रारंभी त्या पुरुषाने हे संपूर्ण विश्व जाणले होते.

मी त्या महान परमपुरुषाला चांगल्या प्रकारे जाणतो, जो सूर्यासारखा तेजस्वी आणि अज्ञानाच्या अंधकाराच्या पलीकडे आहे.

जो मनुष्य या प्रकारे त्याला जाणून घेतो, तो याच जीवनात अमृतत्वाला (मोक्षाला) प्राप्त होतो; मोक्षाप्राप्तीसाठी दुसरा कोणताही मार्ग नाही.

प्रजापती हा सर्व प्राण्यांच्या गर्भात (हृदयात) निवास करतो; तो अजन्मा असूनही विविध रूपांत वारंवार जन्म घेतो.

ज्ञानी पुरुष त्याच्या उत्पत्तीच्या मूळ स्थानाला जाणतात आणि मरीची इत्यादी ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र व वेधसे (ब्रह्मवेत्ते) त्याचे परम पद प्राप्त करण्याची इच्छा धरतात.

जो देवांना प्रकाश देतो, जो देवांचा पुरोहित आहे आणि जो देवांच्याही आधी उत्पन्न झाला आहे, त्या प्रकाशमय आणि ब्रह्मस्वरूप परमेश्वराला आमचा नमस्कार असो.

जो देवांना प्रकाश देतो, जो देवांचा पुरोहित आहे आणि जो देवांच्याही आधी उत्पन्न झाला आहे, त्या प्रकाशमय आणि ब्रह्मस्वरूप परमेश्वराला आमचा नमस्कार असो.

ब्रह्मरूपाचा प्रकाश उत्पन्न करत, पूर्वकाळात देवांनी हे वचन उच्चारले होते.

जो ब्राह्मण या ज्ञानाला अशा प्रकारे जाणतो, त्याच्या वशामध्ये सर्व देवगण येऊन राहतात.

हे परमेश्वरा, ह्री (लज्जा व शालीनता) आणि लक्ष्मी हे दोन्ही तुझ्या पत्न्या आहेत, अहोरात्र (दिवस आणि रात्र) हे तुझे दोन कुक्षीप्रदेश (पार्श्वभाग) आहेत.

नक्षत्रे हे तुझे रूप आहे, अश्विन कुमार हे तुझे उघडलेले मुख आहेत; हे प्रभो, माझी इष्ट कामना पूर्ण कर, माझ्या या विशिष्ट इच्छेला पूर्ण कर आणि माझ्या सर्व कामना पूर्ण कर.

हे परमेश्वरा, आम्ही तुझ्या त्या कल्याणकारी रूपाची प्रार्थना करतो, जे यज्ञासाठी आणि यज्ञकर्त्या यजमानासाठी गती व सुख देणारे होय; आम्हाला दैवी कल्याणाचा लाभो.

सर्व मानवांचे कल्याण होवो, औषधी व उपचार ऊर्ध्वलोकापर्यंत व सर्वत्र प्रभावी होवोत, द्विपाद प्राणिमात्रांचे कल्याण होवो आणि चतुष्पाद प्राणिमात्रांचेही कल्याण होवो.

त्रिविध शांती नांदो - आधिदैविक, आधिभौतिक आणि आध्यात्मिक शांती पूर्णपणे प्रस्थापित होवो.