पुरुषसूक्तम्

अब पुरुषसूक्त आरम्भ हुन्छ।

हामी परम कल्याणकारी परमात्माको आराधना गर्दछौँ। यज्ञको निर्विघ्न सम्पन्नताका लागि मार्ग प्रशस्त होस्, यज्ञकर्ता यजमानको कल्याण होस्, र हामी सबैलाई दिव्य एवं आशिषमय मङ्गल प्राप्त होस्।

मानवमात्रको कल्याण होस्, दिव्य औषधिको प्रभाव माथि उठेर फैलियोस्, हाम्रा दुईखुट्टे प्राणीहरूमा सुख शान्ति रहोस्, र चारखुट्टे पशुहरू पनि कल्याणकारी बन्दारन्।

आध्यात्मिक, आधिदैविक र आधिभौतिक तीनै प्रकारका तापहरू शान्त हुन्, सर्वत्र शान्ति छाओस्।

सर्वव्यापी परमात्मा हरि नै सबै हुनुहुन्छ।

ती परम पुरुष परमात्माका अनन्त शिरहरू, अनन्त नेत्रहरू र अनन्त चरणहरू छन्।

उहाँले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई चारैतिरबाट व्याप्त गरेर पनि, त्यसभन्दा दश औँला अर्थात् अनन्त परिमाणमा अझै परसम्म आफ्नो महिमामा विराजमान हुनुहुन्छ।

यो जुन केही देखिन्छ—जो भूतकालमा भइसकेको छ र जो भविष्यमा हुनेछ—त्यो सबथोक यी परम पुरुष नै हुनुहुन्छ।

उहाँ नै अमृतत्व (मोक्ष) का स्वामी हुनुहुन्छ र अन्नद्वारा वृद्धि हुने प्रपञ्चभन्दा पर अनन्त रूपमा उरल्नुहुन्छ।

यो सारा ब्रह्माण्ड त उहाँको महिमाको एउटा सानो अंश मात्र हो, र यी परम पुरुष त यसभन्दा पनि कैयौँ गुणा महान् हुनुहुन्छ।

सम्पूर्ण चराचर भूतहरू उहाँको एक पाद (चौथो अंश) मात्र हुन्, र उहाँका बाँकी तीन पाद अमर लोक (दिव्यधाम) मा प्रकाशमान छन्।

ती परम पुरुषका तीन पाद दिव्य लोकमा माथि प्रकट भए, र उहाँको एक पाद मात्र यो संसारमा बारम्बार विभिन्न रूपमा प्रकट भइरहन्छ।

त्यसपछि उहाँ यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा खानपान गर्ने प्राणीहरू (जीव) र अखाद्य वा जड वस्तुहरू दुवैतर्फ सर्वत्र व्याप्त हुनुभयो।

ती परमात्माबाट ब्रह्माण्डका अधिनायक 'विराट' पुरुष उत्पन्न हुनुभयो, र विराट् पुरुषबाट फेरि यो संसारका सृष्टिकर्ता पूरुष प्रकट हुनुभए।

प्रादुर्भाव भएपछि ती विराट् पुरुष महिमामा अत्यधिक वृद्धि भई पछि पृथ्वीतर्फ र अगाडि दिशातिर सर्वत्र फैलिए।

जुन पुरुषलाई हवि बनाएर देवताहरूले यज्ञको विस्तार गरे।

वसन्त ऋतु त्यसको घिउ थियो, ग्रीष्म ऋतु इन्धन र शरद ऋतु हवि थियो।

त्यसका सात परिधि थिए, तीन पटक सात अर्थात् एक्काइस समिधा बनाइएका थिए।

जब देवताहरूले यज्ञको विस्तार गर्दै पुरुषलाई पशुको रूपमा बाँधे।

ती देवताहरूले त्यस यज्ञलाई, अर्थात् सृष्टिको आदिमा जन्मेका पुरुषलाई, बर्हिमा छर्के।

त्यस पुरुषद्वारा देवता, साध्य र जुन ऋषिहरू थिए, तिनीहरूले यज्ञ गरे।

त्यस सबै प्रकारले हवन गरिएको यज्ञबाट संचित दही-घिउ उत्पन्न भयो।

उनले ती पशुहरू बनाए जुन वायव्य, आरण्य र ग्राम्य थिए।

त्यस सबै प्रकारले हवन गरिएको यज्ञबाट ऋचाहरू र सामहरू उत्पन्न भए।

त्यसबाट छन्दहरू उत्पन्न भए, त्यसबाट यजुः उत्पन्न भयो।

त्यसबाट घोडाहरू उत्पन्न भए, र जुनसुकै दुवै बङ्गारा भएका प्राणीहरू उत्पन्न भए।

त्यसबाट गाईहरू उत्पन्न भए, त्यसबाट बाख्रा र भेडाहरू उत्पन्न भए।

जब तिनीहरूले पुरुषलाई विभाजित गरे, कति प्रकारले तिनीहरूले उनलाई कल्पना गरे?

उनको मुख के भयो? उनका दुई बाहु के भए? उनका दुई ऊरु के भए? उनका पाउ के भनिन्छन्?

ब्राह्मण उहाँको मुखबाट उत्पन्न भए, र राजन्य (क्षत्रिय) उहाँको बाहुबाट रचिए।

उहाँका ऊरु (जाँघ) नै वैश्य भए, र पाउबाट शूद्रको जन्म भयो।

चन्द्रमा उहाँको मनबाट जन्मिए, सूर्य उहाँको आँखाबाट प्रकट भए।

उहाँको मुखबाट इन्द्र र अग्नि उत्पन्न भए, प्राणबाट वायुको जन्म भयो।

उहाँको नाभिबाट अन्तरिक्ष उत्पन्न भयो, शीर्षबाट स्वर्गको रचना भयो।

उहाँको पाउबाट पृथ्वी, कानबाट दिशाहरू उत्पन्न भए; यसरी उनीहरूले लोकहरूको रचना गरे।

म यस महान् पुरुषलाई जान्दछु, जो सूर्यजस्तै तेजोमय छन् र अन्धकारभन्दा पर छन्।

धीर पुरुषले सबै रूप र नामहरू रचना गरी, तिनलाई उच्चारण गर्दै बस्छन्।

धाताले (सृष्टिकर्ताले) यस पुरुषलाई अगाडि ल्याए, र शक्र (इन्द्र) ले चारै दिशाहरू जानेर स्थापित गरे।

यसरी उहाँलाई जान्ने मानिस यहाँ अमर हुन्छ; मोक्षको लागि यसबाहेक अरू कुनै मार्ग छैन।

देवताहरूले यज्ञद्वारा यज्ञको आराधना गरे; ती नै प्रथम धर्मका नियम थिए।

ती महान् देवताहरू त्यो स्वर्गलोकमा पुग्छन्, जहाँ पूर्वका साध्य र देवताहरू बस्छन्।

ॐ, नारायणलाई नमस्कार।

यो उत्तरनारायण नामक स्तोत्रको भाग हो।

उहाँ जलबाट, पृथ्वीको रसबाट र विश्वकर्माबाट उत्पन्न भएर प्रकट भए।

त्वष्टाले रूप रचना गर्दै उहाँकहाँ पुग्छन्; त्यो पुरुषको सर्वज्ञता आदिकालमा नै थियो।

म यस महान् पुरुषलाई जान्दछु, जो सूर्यजस्तै तेजोमय छन् र अन्धकारभन्दा पर छन्।

यसरी उहाँलाई जान्ने मानिस यहाँ अमर हुन्छ; मोक्षको लागि यसबाहेक अरू कुनै मार्ग छैन।

प्रजापति गर्भभित्र विचरण गर्छन्; जन्म नलिँदै पनि उनी अनेक रूपमा जन्मिन्छन्।

धीर पुरुषहरूले उहाँको योनिलाई राम्ररी जान्दछन्; वेधस् (ज्ञानीहरू) मरीचिहरूको पदचिह्न खोज्छन्।

जो देवताहरूका लागि प्रकाशित हुन्छन्, जो देवताहरूका पुरोहित हुन्।

जो देवताहरूभन्दा पहिले जन्मिए, उस प्रकाशमय ब्रह्मलाई नमस्कार।

देवताहरूले प्रकाशमय ब्रह्मलाई उत्पन्न गर्दै, आदिमा त्यो वचन बोले।

जो ब्राह्मण यसरी जान्दछ, उसको वशमा देवताहरू हुन्छन्।

ह्री (लज्जा) र लक्ष्मी तपाईंकी पत्नी हुन्; दिन र रात तपाईंका पार्श्व हुन्।

नक्षत्रहरू तपाईंको रूप हुन्; अश्विनीकुमारहरू तपाईंको खुला मुख हुन्। म इष्ट (प्रिय) वस्तु प्राप्त गरूँ, म त्यसलाई प्राप्त गरूँ, म सबै प्राप्त गरूँ।

ॐ, हामी त्यो कल्याणकारी शरणलाई वरण गर्दछौं; यज्ञको लागि मार्ग, यज्ञपतिको लागि मार्ग; हामीलाई दैवी कल्याण प्राप्त होस्।

मानिसहरूको कल्याण होस्; औषधि माथितिर जाओस्; दुई पाउ भएका प्राणीहरूलाई शान्ति होस्, चार पाउ भएकाहरूलाई शान्ति होस्।

ॐ, शान्ति, शान्ति, शान्ति।