भगवान विष्णु

यो भगवान जगदीश (विष्णु वा कृष्ण) को स्तुतिमा गाइने एक प्रसिद्ध आरती हो, जुन हिन्दू घरहरूमा पूजाको समयमा भक्तिपूर्वक गाइन्छ।

यो एउटा ध्यान श्लोक हो जसमा भगवान् विष्णुलाई सेतो वस्त्र धारण गरेको, चन्द्रमा जस्तो उज्यालो रङको, चार भुजा भएको र प्रसन्न मुख भएको रूपमा चित्रण गरिएको छ। यसलाई पाठ गर्दा सबै विघ्नहरू शान्त हुन्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।

यो एउटा छोटो संस्कृत प्रार्थना हो जसमा भारतका सात पवित्र नदीहरूलाई अनुष्ठानको लागि प्रयोग गरिने पानीमा उपस्थित हुन र तिनीहरूको आशीर्वाद र शुद्धिकरण शक्ति प्रदान गर्न आह्वान गरिएको छ।

यो एउटा पवित्र आरती (पूजाका क्रममा गाइने भजन) हो, जसमा भगवान् कृष्णको महिमा गाइएको छ। यसले कृष्णको दिव्य सौन्दर्य, उनको बाँसुरीको मधुर ध्वनि र वृन्दावनका गोपीहरूको भक्तिभावको वर्णन गर्दछ।

यो आठ श्लोकको स्तोत्र हो जसमा भगवान् विष्णु (अच्युत) का विभिन्न रूपहरू—जस्तै कृष्ण, राम, नारायण—को गुणगान र प्रार्थना गरिएको छ।

यो एक भक्तिगीत हो, जसमा भगवान् राम र माता सीताको नामको जप तथा रामचरितमानसका केही प्रसिद्ध शिक्षाप्रद पदहरू समावेश छन्। यसले धैर्य, धर्म, मित्रता, सत्य, र प्रतिज्ञाको महत्त्व बुझाउँदै भगवान्को अनन्त कथाको गुणगान गर्दछ।

यो एउटा भक्तिपूर्ण स्तुति हो जसमा भगवान् विष्णुका विभिन्न नामहरू—कृष्ण, राम, नारायण, माधव आदि—को स्मरण गरी उहाँको आराधना गरिएको छ। यसले भक्तलाई एकै साथ ईश्वरका अनेक रूपहरूको चिन्तन गर्न प्रेरित गर्दछ।

यो मराठी भाषामा रचिएको दुर्गा देवीको भक्तिभावपूर्ण भजन हो, जसमा देवीलाई संसारका कठिनाइहरू हटाउने, अनाथको रक्षक, र भक्तहरूको पालनकर्ताको रूपमा स्तुति गरिएको छ।

यो एउटा सरल भक्ति भजन हो जसमा भगवान् कृष्ण (गोविन्द, गोपाल) र राधाको नाम दोहोर्याएर गाइन्छ। यसले भक्तलाई प्रभुको स्मरणमा मग्न हुन र प्रेमपूर्वक नाम जप्न प्रेरित गर्दछ।

यो एक संस्कृत श्लोक हो जसमा भगवान विष्णुको रूपको वर्णन गरिएको छ र उनको ध्यान गर्ने तरिका बताइएको छ। यसले सबै विघ्नहरू शान्त पार्न विष्णुको ध्यान गर्न प्रेरित गर्छ।

यो भगवान् विष्णु (अच्युत) को स्तुति गर्ने आठ श्लोकहरूको एउटा भजन हो, जसले सबै प्रकारका दुःख हटाउनको लागि प्रार्थना गर्दछ।

यो भजन भगवान सत्यनारायण (विष्णुको एक रूप) को महिमा गाउने पवित्र स्तुति हो। यसमा उनका विभिन्न लीलाहरू र भक्तहरूको कथा समावेश छ, जसलाई भक्तिपूर्वक गाउँदा सुख, समृद्धि र पापनाश हुन्छ भन्ने विश्वास छ।

यो वेदान्तदेशिकद्वारा रचित एक भक्तिपूर्ण स्तोत्र हो जसमा प्रभुलाई 'दाससत्य' (भक्तहरूको सत्य) को रूपमा स्तुति गरिएको छ, र उनको अद्वितीय गुणहरूको वर्णन गरिएको छ।

यो स्तोत्र भगवान् विष्णु (अच्युत) को नामको महिमा वर्णन गर्ने एक भक्तिपूर्ण रचना हो। यसले भगवान्को नाम जप्दा पापहरू नष्ट हुने र भक्तहरूको रक्षा हुने विश्वास व्यक्त गर्दछ।

यो बांके बिहारीप्रति प्रेमपूर्वक प्रशंसा (आरती) को गीत हो, जो भगवान कृष्णको एक आकर्षक, चञ्चल बालरूपको नाम हो। गायकले कृष्णको सौन्दर्य, उहाँको दिव्य स्वरूप र उहाँप्रतिको पूर्ण समर्पणको वर्णन गर्दै, बत्ती र संगीतको अनुष्ठान अर्पण गर्दै आफ्नो भक्ति व्यक्त गर्दछन्।

यो विभिन्न भक्ति परम्पराका प्रार्थनाहरूको सङ्ग्रह हो, जसमा सन्त नामदेवको अभंग, भगवान् विष्णु र कृष्णको स्तुति, आत्मसमर्पणको मन्त्र, हरे कृष्ण महामन्त्र, र गणेशजीको आह्वान समावेश छन्।

यो स्तोत्र भगवान्को मानवभन्दा धेरै माथिको गुण, शक्ति र कृपाको वर्णन गर्दछ, विशेष गरी राम र कृष्ण अवतारहरूमा भएका लीलाहरूको प्रशंसा गर्दछ। यसले भक्तहरूप्रति भगवान्को असीम करुणा र प्रेमलाई उजागर गर्दछ।

यो भजन भगवान श्रीकृष्णको सुन्दरता, विभिन्न रूप र लीलाहरूको स्तुति गर्ने एक प्रसिद्ध भजन हो।

यो स्तोत्र भगवान वेङ्कटेश (विष्णु) को प्रशंसा र प्रार्थनाको संग्रह हो, जसले उनको दिव्य रूप, गुण र कृपाको वर्णन गर्दछ। यसले भक्तहरूलाई बिहानको समयमा भगवानको ध्यान गर्न र उनको शरणमा आउन प्रेरित गर्दछ।

यो पाठ नरसिंह पुराणको एक अध्याय हो जसमा ऋषि शुक र व्यासबीचको संवाद छ। यसले 'ॐ नमो नारायणाय' भन्ने आठ अक्षरको मन्त्रको महत्त्व, जप विधि र यसले दिने आध्यात्मिक लाभहरू वर्णन गर्दछ।

यो श्लोकले शरीर, वचन, मन, इन्द्रिय, बुद्धि र स्वभावले गरिएका सबै कर्महरूलाई भगवान् नारायणलाई समर्पण गर्ने भाव व्यक्त गर्दछ।

तुलस्युपनिषद् एक छोटो संस्कृत स्तोत्र हो जसले पवित्र तुलसीको बोटलाई देवी लक्ष्मीको दिव्य रूप र विष्णुको प्रियको रूपमा महिमा गर्दछ। यसले बोटको आध्यात्मिक शक्तिहरू वर्णन गर्दछ, यसको पूजाको लागि अनुष्ठानहरू निर्धारित गर्दछ, र यसलाई सम्मान गर्नेहरूका लागि पाप र पुनर्जन्मबाट मुक्तिको वाचा गर्दछ।

यो एक भक्ति गीत हो जसमा भक्तले प्रभुलाई विभिन्न रूपहरूमा आउनको लागि विनम्र निम्तो दिन्छ — राम, श्याम (कृष्ण), शिव, विष्णु र गणेशको रूपमा, आ-आफ्ना साथी र चिन्हहरूसहित।

यो भक्तिपूर्ण स्तोत्रसङ्ग्रह हो जसमा भगवान् श्रीरामका १०८ नामहरू (अष्टोत्तरशतनाम) र अन्य प्रार्थनाहरू समावेश छन्। यसले रामायणको कथालाई नामहरूमार्फत स्मरण गराउँछ र भक्तजनहरूले श्रद्धापूर्वक पाठ गर्छन्।

ताल्लापाक अन्नमाचार्यद्वारा रचित प्रसिद्ध तेलुगु भजन, जसले तिरुमलाका पवित्र सात पहाडहरूलाई भगवान श्रीहरिको साक्षात् दिव्य धामका रूपमा स्तुति गर्दछ।

१७औं शताब्दीका प्रसिद्ध ओडिया भक्तकवि सालबेगद्वारा रचित जगन्नाथ 'जणाण' (प्रार्थना), जसमा उनले आफ्ना सबै कष्ट निवारणका लागि भगवान्सँग गुहार लगाएका छन्।

सन्त बहिणाबाईको यो ऐतिहासिक अभङ्गले वारकरी आन्दोलनको स्वरूप प्रस्तुत गर्छ: ज्ञानेश्वरले जग बसाले, नामदेवले विस्तार गरे, एकनाथले खम्बा उठाए र तुकाराम यस देवालयको सुनौलो कलश बने।

१५औं शताब्दीका महान तेलुगु सन्त-कवि ताल्लापाक अन्नमाचार्यद्वारा रचित अमर संकीर्तन, जसले सबै प्राणीमा श्रीहरिको अन्तर्यामी उपस्थिति र सामाजिक समानताको सन्देश दिन्छ।

सन्त चोखामेलाको यो प्रसिद्ध अभङ्ग आध्यात्मिक समानता र आत्माको शुद्धताको महान् उद्घोष हो। उखु बाङ्गो भए पनि त्यसको रस मीठो नै रहन्छ; धनुष बाङ्गो भए पनि तीर सीधा जान्छ। बाह्य जात वा शरीर जस्तो भए पनि अन्तर्मनको भक्ति सदा पवित्र हुन्छ।

यो एक परम्परागत स्तोत्र हो जसमा भगवान् धन्वन्तरिलाई शालिवक्त्रपुरका स्वामीको रूपमा स्तुति गरिएको छ, र उनीसँग रोग, शोक र कष्टहरूबाट रक्षाको प्रार्थना गरिएको छ।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजद्वारा आलन्दीमा रचित 'हरिपाठ' वारकरी सम्प्रदायको प्राण र नित्य उपासनाको महामन्त्र हो। यी २८ अभङ्गहरू अद्वैत ज्ञान र सगुण भक्तिको अनुपम सङ्गम हुन्। 'मुखले हरि भन' भन्ने सरल नामस्मरणबाट चारै प्रकारका मुक्तिहरू सहजै प्राप्त हुन्छन्।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजको यो परम आनन्ददायी अभङ्गले भगवान् विट्ठलको दर्शनबाट प्राप्त हुने दिव्य सुखको वर्णन गर्दछ। प्रभुको श्यामसुन्दर रूप आँखाले देख्नेबित्तिकै हृदयमा जुन परमानन्द छाउँछ, त्यो अनेकौँ जन्मको पुण्यको फल हो र विट्ठल नै सबै सुखका भण्डार हुनुहुन्छ।

सन्त एकनाथको यो अभङ्ग वेदान्त र भक्तिको अनुपम संगम हो। तीर्थ बाहिर कतै छैन, साधककै देहभित्र छ—यो शरीर नै पवित्र पंढरी हो, अन्तरात्मा नै साक्षात् विट्ठल हुन्, र निरन्तर ध्यान नै चन्द्रभागा नदी हो।

सन्त एकनाथ महाराजको यो परम भावुक अभङ्गले पण्डरपुरलाई भक्तको साँचो 'माइतीघर' (माहेर) भनी वर्णन गर्दछ। विट्ठल मेरा पिता, रुक्मिणी मेरी आमा र पुण्डलीक मेरा भाइ हुन् भनी उहाँले गाउनुभएको छ।

सन्त कवयित्री जनाबाईको यो परम प्रिय र साहसिक अभङ्ग हो। उहाँले मन चोर्ने भगवान् विट्ठललाई 'पण्डरपुरको चोर' भन्दै प्रेमको डोरीले बाँधेर आफ्नो हृदयको झ्यालखानामा कैद गर्नुभएको छ र ज्यान गए पनि नछाड्ने अड्डी लिनुभएको छ।

सन्त कान्होपात्राको यो अत्यन्त भावुक प्रार्थनाको अभङ्ग हो। बलपूर्वक लगिनबाट जोगिन पंढरपुर मन्दिरमा पुगेर उनले विट्ठलको चरणमा शिर राखेर देहत्याग गरिन् र प्रभुमा लीन भइन्।

सन्त मुक्ताबाईको यो अभङ्गले क्षमा र सच्चा सन्तको लक्षण सिकाउँछ। मानिसहरूको कटु वचनले दुःखी भएर ज्ञानेश्वरले कुटीको ढोका बन्द गर्दा, बहिनी मुक्ताबाईले सम्झाउँदै भनिन्: 'संसारको बोली सहनु नै सन्तको धर्म हो; जगतको कल्याणका लागि ढोका खोल्नुहोस्!'

सन्त नामदेवको यो अमर अभङ्ग वारकरी सम्प्रदायको मूल ध्येय हो। कीर्तनको रङ्गमा रमाउँदै संसारभरि 'ज्ञानको ज्योति बाल्ने' पवित्र प्रतिज्ञा यसमा गरिएको छ। सांसारिक प्रपञ्चलाई त्यागेर परमात्माको नाम लिँदा तीनै लोकको उद्धार हुन्छ।

सन्त नामदेवद्वारा रचित 'युगे अठ्ठावीस' भगवान् विट्ठलको सर्वप्रमुख दैनिक मङ्गल आरती हो। २८ युगदेखि भक्त पुण्डलीकको निम्ति इँटामाथि उभिएर दर्शन दिनुहुने दयालु पाण्डुरङ्ग र माता रुक्मिणीको यो पावन स्तुति हो।

श्रीनारायणकवचम् श्रीमद्भागवत महापुराणको छैठौँ स्कन्धको आठौँ अध्यायमा वर्णित ४२ श्लोकहरूको परम सिद्ध सुरक्षा कवच हो। महर्षि विश्वरूपले देवराज इन्द्रलाई उपदेश गरेको यो कवचले शरीरका प्रत्येक अङ्ग, इन्द्रिय र दिशामा भगवान् श्रीहरिका विभिन्न अवतार, पावन नाम तथा दिव्य आयुधहरू (सुदर्शन चक्र, कौमोदकी गदा, पाञ्चजन्य शङ्ख, नन्दक तरबार) को अभेद्य शक्ति स्थापित गरी साधकलाई सबै भय, नकारात्मक शक्ति र शत्रुबाट सुरक्षित राख्छ।

यो एक प्रसिद्ध वैदिक स्तोत्र हो जसले सृष्टिको आदि पुरुष (परमात्मा) को वर्णन गर्दछ। यसले कसरी उक्त पुरुषबाट सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड, देवता, मानव, र वेदहरूको उत्पत्ति भयो भन्ने कुरा बताउँछ।

सन्त सावता मालीको यो अभङ्ग भारतीय कर्मयोगको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो। ईश्वरलाई पाउन वनमा जानु पर्दैन; आफ्नै तरकारी बारीको प्याज, मूला, लसुन र खुर्सानीमै साक्षात् विट्ठलको दर्शन गर्न सकिन्छ भन्ने भाव यसमा छ।

श्रीनृसिंहाष्टोत्तरशतनामावली भगवान् नृसिंहको एक सय आठ नामहरूको संग्रह हो। यो भक्तिभावपूर्वक पाठ गर्नाले मनोकामना पूरा हुने र शत्रुबाट रक्षा हुने विश्वास गरिन्छ।

यो स्तोत्र भगवान वेङ्कटेश्वरका १०८ पवित्र नामहरूको संग्रह हो, जसलाई एकै पङ्क्तिमा उच्चारण गरेर उनको प्रार्थना र स्तुति गरिन्छ।

श्री विष्णु अष्टोत्तर शतनामावली पद्म पुराणबाट संकलित भगवान् श्रीहरि विष्णुका १०८ पवित्र नामहरूको स्तुति हो। यसले जगत्पालक र प्रह्लादका रक्षक नारायणको महिमा प्रकट गर्दछ।

भीष्म पितामहले महाभारतको अनुशासन पर्वको अध्याय १४९ मा युधिष्ठिरलाई उपदेश गर्नुभएको भगवान विष्णुका सहस्र नाम, १०८ श्लोकमा।

सन्त सोयराबाईको यो कालजयी अभङ्गले अद्वैत भक्ति र आध्यात्मिक समानताको शिखरलाई दर्शाउँछ। भगवान् विट्ठलको दर्शनले 'म र तिमी' को द्वैत मेटिएर सारा संसार एउटै दिव्य रङ्गमा समाहित भएको छ।

सन्त तुकारामको यो अत्यन्त भावुक बिदाइको अभङ्ग हो। वैकुण्ठ प्रस्थान गर्नुअघि उहाँले सम्पूर्ण भक्तजनलाई अन्तिम 'राम-राम' भन्दै आफ्नो वास्तविक घर (निजधाम) तर्फ प्रस्थान गर्नुभयो।

सन्त तुकारामको यो अभङ्ग अद्वैत भक्ति र ब्रह्मानन्दको सर्वोच्च अवस्थाको गीत हो। परमात्मासँग एकाकार भएपछि सबै द्वैत हराएर केवल आनन्दको सागर मात्र बाँकी रहन्छ, जसलाई शब्दमा वर्णन गर्न सकिँदैन।

सन्त तुकारामको यो अभङ्ग विरह-भक्तिको अनुपम उदाहरण हो। पूर्णिमाको चन्द्रमालाई पर्खने चकोर, चाडपर्वमा माइती जान आतुर छोरी, र भोकले आमालाई पर्खने बालकको दृष्टान्त दिएर तुकोबाले विट्ठलको दर्शनको तिर्खा प्रकट गर्नुभएको छ।

सन्त तुकाराम महाराजको यो परम प्रार्थनापूर्ण अभङ्ग हो। सांसारिक धन-सम्पत्ति वा मोक्षको समेत चाहना नराखी उहाँले परमात्मासँग एउटै वरदान माग्नुभएको छ—'हे प्रभु! मलाई कहिल्यै तपाईंको विस्मृति नहोस् र सधैँ सन्तहरूको सङ्ग पाइरहोस्।'

सन्त तुकाराम महाराजको यो अत्यन्त लोकप्रिय अभङ्गले साँचो साधु र मानवताको मर्म सिकाउँछ। जसले दुःखी, पीडित र असहायहरूलाई आफ्नै ठानेर माया गर्छ, उही सच्चा सन्त हो र उसैमा साक्षात् परमात्माको वास हुन्छ।

सन्त तुकारामको यो अभङ्गले पंढरपुरको चन्द्रभागा नदीको बालुवामा भक्तहरूले गर्ने दिव्य कीर्तन र नृत्यको सजीव वर्णन गर्दछ। अहंकार र रिसलाई त्यागेर सबैले एक-अर्काको खुट्टा ढोग्दै भवसागर तर्ने सरल बाटो अपनाउँछन्।

सन्त तुकाराम महाराजको यो आदि एवं मङ्गलकारी अभङ्गले पण्डरपुरका भगवान् विट्ठलको मनमोहक सगुण रूपको स्तुति गर्दछ। इँटामाथि समचरण उभिएर, कम्मरमा दुवै हात राखेर, गलामा तुलसीको माला र पीताम्बर पहिरिनुभएका प्रभुको रूप नै भक्तको सर्वोच्च सुख हो।

१५औं शताब्दीका महान गुजराती सन्त नरसिंह मेहताद्वारा रचित अमर भजन, जो महात्मा गान्धीको प्रिय प्रार्थना र विश्वभर करुणाको गीत बनेको छ।

यो श्लोक वाल्मीकि रामायणको पहिलो श्लोक हो, जसमा रानी कौसल्याले भगवान् रामलाई प्रातःकालीन कर्तव्यको लागि जगाउँदै छिन्। यसलाई प्रातःकालीन प्रार्थनाको रूपमा पाठ गरिन्छ।