सुन्दर ते ध्यान उभें विटेवरी — सन्त तुकाराम अभङ्ग

सन्त नामदेवद्वारा रचित 'युगे अठ्ठावीस' भगवान् विट्ठलको सर्वप्रमुख दैनिक मङ्गल आरती हो। २८ युगदेखि भक्त पुण्डलीकको निम्ति इँटामाथि उभिएर दर्शन दिनुहुने दयालु पाण्डुरङ्ग र माता रुक्मिणीको यो पावन स्तुति हो।

पढरपुरको श्री विट्ठल मन्दिरमा नित्य बिहान ३:०० बजे गाइने यो परम पवित्र 'काकड आरती' हो। सन्त तुकारामद्वारा रचित यस आरतीमा सूर्योदयको बेलामा विट्ठल भगवान्लाई ब्युँझाउने प्रार्थना गरिएको छ।

यो भजनले प्रकृतिका तत्वहरू—रूख, लता, जनावर, चरा—लाई आफ्नो परिवार र साथीको रूपमा वर्णन गर्दछ, र एकान्तमा भगवानको भजन गर्नाले आउने आनन्द र मानसिक शान्तिको चर्चा गर्दछ।

सन्त बहिणाबाईको यो ऐतिहासिक अभङ्गले वारकरी आन्दोलनको स्वरूप प्रस्तुत गर्छ: ज्ञानेश्वरले जग बसाले, नामदेवले विस्तार गरे, एकनाथले खम्बा उठाए र तुकाराम यस देवालयको सुनौलो कलश बने।

सन्त चोखामेलाको यो प्रसिद्ध अभङ्ग आध्यात्मिक समानता र आत्माको शुद्धताको महान् उद्घोष हो। उखु बाङ्गो भए पनि त्यसको रस मीठो नै रहन्छ; धनुष बाङ्गो भए पनि तीर सीधा जान्छ। बाह्य जात वा शरीर जस्तो भए पनि अन्तर्मनको भक्ति सदा पवित्र हुन्छ।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजद्वारा आलन्दीमा रचित 'हरिपाठ' वारकरी सम्प्रदायको प्राण र नित्य उपासनाको महामन्त्र हो। यी २८ अभङ्गहरू अद्वैत ज्ञान र सगुण भक्तिको अनुपम सङ्गम हुन्। 'मुखले हरि भन' भन्ने सरल नामस्मरणबाट चारै प्रकारका मुक्तिहरू सहजै प्राप्त हुन्छन्।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजको 'मोगरा फुलला' रहस्यवादी भक्तिको अनुपम शिखर हो। हृदयको ढोकामा रोपेको भक्तिको सानो बिरुवा ईश्वरको कृपाले आकाशसम्म फैलिएको छ। मोगराको फूलझैँ आत्मज्ञानको सुगन्ध फैलिएपछि ज्ञानेश्वरले मनको भावनाले बुनेको दिव्य वस्त्र श्री विट्ठलको चरणमा अर्पण गरेका छन्।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजको यो परम आनन्ददायी अभङ्गले भगवान् विट्ठलको दर्शनबाट प्राप्त हुने दिव्य सुखको वर्णन गर्दछ। प्रभुको श्यामसुन्दर रूप आँखाले देख्नेबित्तिकै हृदयमा जुन परमानन्द छाउँछ, त्यो अनेकौँ जन्मको पुण्यको फल हो र विट्ठल नै सबै सुखका भण्डार हुनुहुन्छ।

सन्त एकनाथको यो अभङ्ग वेदान्त र भक्तिको अनुपम संगम हो। तीर्थ बाहिर कतै छैन, साधककै देहभित्र छ—यो शरीर नै पवित्र पंढरी हो, अन्तरात्मा नै साक्षात् विट्ठल हुन्, र निरन्तर ध्यान नै चन्द्रभागा नदी हो।

सन्त एकनाथ महाराजको यो परम भावुक अभङ्गले पण्डरपुरलाई भक्तको साँचो 'माइतीघर' (माहेर) भनी वर्णन गर्दछ। विट्ठल मेरा पिता, रुक्मिणी मेरी आमा र पुण्डलीक मेरा भाइ हुन् भनी उहाँले गाउनुभएको छ।