श्री कृष्ण

यो ‘हरे कृष्ण महामन्त्र’ हो, जुन भगवान् कृष्ण र रामको नामको पवित्र जप हो। यसलाई मन, वाणी र कर्मद्वारा उच्चारण गर्दा आध्यात्मिक शुद्धि र भगवत्प्रेम प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।

यो भगवान जगदीश (विष्णु वा कृष्ण) को स्तुतिमा गाइने एक प्रसिद्ध आरती हो, जुन हिन्दू घरहरूमा पूजाको समयमा भक्तिपूर्वक गाइन्छ।

यो एक भक्तिपूर्ण दोहा हो जसले गुरुलाई भगवानभन्दा पनि माथि राखेको छ, किनकि गुरुले नै भगवानको दर्शन गराउँछन्।

यो भक्तिपूर्ण स्तोत्र हो जसमा भगवान् श्रीकृष्णको प्रत्येक कुरा—उनको मुहार, वाणी, वेशभूषा, लीला आदि—मधुर (मीठो) छ भनी वर्णन गरिएको छ। यसलाई वल्लभाचार्यले रचेका हुन्।

यो एउटा पवित्र आरती (पूजाका क्रममा गाइने भजन) हो, जसमा भगवान् कृष्णको महिमा गाइएको छ। यसले कृष्णको दिव्य सौन्दर्य, उनको बाँसुरीको मधुर ध्वनि र वृन्दावनका गोपीहरूको भक्तिभावको वर्णन गर्दछ।

यो आठ श्लोकको स्तोत्र हो जसमा भगवान् विष्णु (अच्युत) का विभिन्न रूपहरू—जस्तै कृष्ण, राम, नारायण—को गुणगान र प्रार्थना गरिएको छ।

यो एउटा भक्तिपूर्ण स्तुति हो जसमा भगवान् विष्णुका विभिन्न नामहरू—कृष्ण, राम, नारायण, माधव आदि—को स्मरण गरी उहाँको आराधना गरिएको छ। यसले भक्तलाई एकै साथ ईश्वरका अनेक रूपहरूको चिन्तन गर्न प्रेरित गर्दछ।

यो चालीसा (चालीस पद्य) भगवान श्रीकृष्णको स्तुति हो, जसमा उनका विभिन्न लीला र चमत्कारहरूको वर्णन गरिएको छ। यसको नियमित पाठले सबै कष्ट हट्ने र मनोरथ पूरा हुने विश्वास गरिन्छ।

यो एउटा सरल भक्ति भजन हो जसमा भगवान् कृष्ण (गोविन्द, गोपाल) र राधाको नाम दोहोर्याएर गाइन्छ। यसले भक्तलाई प्रभुको स्मरणमा मग्न हुन र प्रेमपूर्वक नाम जप्न प्रेरित गर्दछ।

यो श्री श्याम बाबा (खाटू श्याम) को आरती हो, जुन भक्तहरूले पूजाको समयमा गाउने भजन हो। यसले भगवानको रूप, सेवा र भक्तहरूको मनोकामना पूरा गर्ने विश्वासको वर्णन गर्दछ।

यो भगवान् विष्णु (अच्युत) को स्तुति गर्ने आठ श्लोकहरूको एउटा भजन हो, जसले सबै प्रकारका दुःख हटाउनको लागि प्रार्थना गर्दछ।

यो स्तोत्र भगवान् विष्णु (अच्युत) को नामको महिमा वर्णन गर्ने एक भक्तिपूर्ण रचना हो। यसले भगवान्को नाम जप्दा पापहरू नष्ट हुने र भक्तहरूको रक्षा हुने विश्वास व्यक्त गर्दछ।

यो एक स्तोत्र हो जसले भगवान् कृष्णको प्रत्येक अंग र क्रियालाई 'मधुर' (मीठो) भनेर वर्णन गर्दछ, तिनीहरू सबै मधुरताका स्वामी हुन् भन्ने भाव प्रकट गर्दछ।

यो बांके बिहारीप्रति प्रेमपूर्वक प्रशंसा (आरती) को गीत हो, जो भगवान कृष्णको एक आकर्षक, चञ्चल बालरूपको नाम हो। गायकले कृष्णको सौन्दर्य, उहाँको दिव्य स्वरूप र उहाँप्रतिको पूर्ण समर्पणको वर्णन गर्दै, बत्ती र संगीतको अनुष्ठान अर्पण गर्दै आफ्नो भक्ति व्यक्त गर्दछन्।

यो स्तोत्र श्री अद्वैताचार्यको स्तुति हो, जो गौडीय वैष्णव परम्पराका एक महत्त्वपूर्ण भक्त हुन्। यसमा नौ श्लोक छन्, जसले उनको दिव्यता र श्री चैतन्य महाप्रभुसँगको सम्बन्धको वर्णन गर्दछ।

यो कृष्णकी प्रिय राधाको गुणगानमा गाइने भक्तिपूर्ण आरती (बत्ती बाली देवता अगाडि घुमाउँदै गाइने प्रार्थना) हो। यसमा राधाको दिव्य सौन्दर्य, प्रेममयी स्वभाव र संसारका दुःख हटाउने करुणामयी शक्तिको वर्णन छ।

यो भक्तिपूर्ण स्तुति हो जसमा भगवान श्री श्याम (खाटू श्याम) को ४० पदमा गुणगान गरिएको छ। यसलाई पाठ गर्नाले मनोवांछित फल प्राप्त हुन्छ र संकटहरू टर्छन् भन्ने विश्वास छ।

यो ‘अद्वैताष्टक’ नामक आठ श्लोकको भजन हो, जसमा भगवान् कृष्ण, राधा, चैतन्य महाप्रभु, र अद्वैत आचार्यप्रति विनयपूर्ण प्रार्थना गरिएको छ।

यो भजन भगवान् रामको स्तुति हो, जसमा उहाँलाई माता, पिता, सबैको स्वामी र संसारका सबै कामको कर्ता बताइएको छ। यसले भगवान्को नाम मात्र सत्य रहेको सन्देश दिन्छ।

यो विभिन्न भक्ति परम्पराका प्रार्थनाहरूको सङ्ग्रह हो, जसमा सन्त नामदेवको अभंग, भगवान् विष्णु र कृष्णको स्तुति, आत्मसमर्पणको मन्त्र, हरे कृष्ण महामन्त्र, र गणेशजीको आह्वान समावेश छन्।

यो एक भजन हो जसमा भगवान् राम र कृष्णको दुई नामलाई जगत्को सबैभन्दा सुन्दर मानिएको छ र भक्तजनले प्रेमपूर्वक यी नामहरू जप्न आग्रह गरिएको छ।

यो भजन भगवान श्रीकृष्णको सुन्दरता, विभिन्न रूप र लीलाहरूको स्तुति गर्ने एक प्रसिद्ध भजन हो।

यो भजनले सर्वप्रथम एक आदर्श भक्तको अङ्गलाई वर्णन गर्दछ – आँखा जसले श्यामको दर्शन गर्छ, शीश जसले प्रभुको चरणमा वन्दना गर्छ, मुख जसले हरिनामको सुमिरन गर्छ, र हात जसले भगवानको पूजन गर्छ। त्यसपछि यसले भक्त मीराको कथा सुनाउँछ – कसरी उनी प्रभु श्यामको प्रेममा यति मग्न भइन् कि उनले महल छोडेर गल्ली-गल्लीमा हरिका गुण गाउन थालिन्, विषलाई अमृत झैं पिइन्, र दुःख सहेर पनि 'गोविन्द' नाम जपिरहिन्।

यो एउटा सरल भक्तिगीत हो जसमा भगवान् कृष्णलाई वृन्दावनका बाल गाईपालकका रूपमा वर्णन गरिएको छ — साना गाई, साना ग्वाला र तिनीहरूको बीचमा रहेका मदन गोपालको मीठो दृश्य चित्रण गरिएको छ।

यो भजन भगवान कृष्णको स्तुति र आनन्दको भाव व्यक्त गर्ने एक लोकप्रिय भक्ति गीत हो, जसमा कृष्णलाई विजयको रुपमा प्रशंसा गरिएको छ।

यो आठ श्लोकको भजन हो जसमा भगवान् कृष्णको दिव्य रूप, सौन्दर्य र गुणहरूको वर्णन गरिएको छ। प्रत्येक श्लोकको अन्त्यमा "कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम्" भन्ने पङ्क्ति दोहोर्याइएको छ, जसको अर्थ हो — "म संसारका गुरु कृष्णलाई प्रणाम गर्छु।"

यो भजनमा मीराबाईले कृष्णको मनमोहक रूप—साँवरो वर्ण, ठूला आँखा, मुरली र वैजयन्ती माला—को वर्णन गर्दै उनी आफ्ना आँखामा सधैं बसून् भनी प्रार्थना गरेकी छन्।

यो भजन भगवान् कृष्णको बाल रूप (गोपालबाल) को ध्यान र स्तुतिको लागि रचिएको एक प्रार्थनात्मक पद हो।

यो एक भक्ति गीत हो जसमा भक्तले प्रभुलाई विभिन्न रूपहरूमा आउनको लागि विनम्र निम्तो दिन्छ — राम, श्याम (कृष्ण), शिव, विष्णु र गणेशको रूपमा, आ-आफ्ना साथी र चिन्हहरूसहित।

यो भजनमा भगवान शिव (भोलेनाथ) जोगी अर्थात् भिखारीको भेषमा आएर यशोदा र बालक कृष्णको घरमा भिक्षा माग्ने र भक्त सूरदासले उहाँहरूको अद्वितीय लीलाको वर्णन गर्ने प्रसंग छ। यसले भक्ति र दिव्य मायाको गहिराइ देखाउँदछ जसलाई सामान्य मानिसले सजिलै बुझ्न सक्दैन।

यो एउटा भक्ति गीत हो जसले श्री राधा र श्री कृष्णको नाम गाउँदै ब्रजका पवित्र स्थलहरूको मानसिक यात्रा गराउँछ।

यो भजनले भगवान कृष्णको बन्सीको धुनले राधालाई पुकार्ने र मीराले पनि उही कृष्णलाई आफ्नो श्याम मान्ने कुरा व्यक्त गर्दछ। यसले भक्तिको सार्वभौमिकता देखाउँछ।

१७औं शताब्दीका प्रसिद्ध ओडिया भक्तकवि सालबेगद्वारा रचित जगन्नाथ 'जणाण' (प्रार्थना), जसमा उनले आफ्ना सबै कष्ट निवारणका लागि भगवान्सँग गुहार लगाएका छन्।

सन्त बहिणाबाईको यो ऐतिहासिक अभङ्गले वारकरी आन्दोलनको स्वरूप प्रस्तुत गर्छ: ज्ञानेश्वरले जग बसाले, नामदेवले विस्तार गरे, एकनाथले खम्बा उठाए र तुकाराम यस देवालयको सुनौलो कलश बने।

भगवद्गीता २.४७: अधिकार केवल कर्ममा छ, कहिल्यै पनि फलमा छैन। त्यसैले फलको इच्छा गर्दै कर्म नगर्, र निष्क्रियतामा पनि आसक्त नहऊ।

सन्त चोखामेलाको यो प्रसिद्ध अभङ्ग आध्यात्मिक समानता र आत्माको शुद्धताको महान् उद्घोष हो। उखु बाङ्गो भए पनि त्यसको रस मीठो नै रहन्छ; धनुष बाङ्गो भए पनि तीर सीधा जान्छ। बाह्य जात वा शरीर जस्तो भए पनि अन्तर्मनको भक्ति सदा पवित्र हुन्छ।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजद्वारा आलन्दीमा रचित 'हरिपाठ' वारकरी सम्प्रदायको प्राण र नित्य उपासनाको महामन्त्र हो। यी २८ अभङ्गहरू अद्वैत ज्ञान र सगुण भक्तिको अनुपम सङ्गम हुन्। 'मुखले हरि भन' भन्ने सरल नामस्मरणबाट चारै प्रकारका मुक्तिहरू सहजै प्राप्त हुन्छन्।

सन्त ज्ञानेश्वर महाराजको यो परम आनन्ददायी अभङ्गले भगवान् विट्ठलको दर्शनबाट प्राप्त हुने दिव्य सुखको वर्णन गर्दछ। प्रभुको श्यामसुन्दर रूप आँखाले देख्नेबित्तिकै हृदयमा जुन परमानन्द छाउँछ, त्यो अनेकौँ जन्मको पुण्यको फल हो र विट्ठल नै सबै सुखका भण्डार हुनुहुन्छ।

सन्त एकनाथको यो अभङ्ग वेदान्त र भक्तिको अनुपम संगम हो। तीर्थ बाहिर कतै छैन, साधककै देहभित्र छ—यो शरीर नै पवित्र पंढरी हो, अन्तरात्मा नै साक्षात् विट्ठल हुन्, र निरन्तर ध्यान नै चन्द्रभागा नदी हो।

सन्त एकनाथ महाराजको यो परम भावुक अभङ्गले पण्डरपुरलाई भक्तको साँचो 'माइतीघर' (माहेर) भनी वर्णन गर्दछ। विट्ठल मेरा पिता, रुक्मिणी मेरी आमा र पुण्डलीक मेरा भाइ हुन् भनी उहाँले गाउनुभएको छ।

सन्त कवयित्री जनाबाईको यो परम प्रिय र साहसिक अभङ्ग हो। उहाँले मन चोर्ने भगवान् विट्ठललाई 'पण्डरपुरको चोर' भन्दै प्रेमको डोरीले बाँधेर आफ्नो हृदयको झ्यालखानामा कैद गर्नुभएको छ र ज्यान गए पनि नछाड्ने अड्डी लिनुभएको छ।

संत कबीरको यो प्रसिद्ध दोहाले गुरुको सर्वोच्च स्थानलाई दर्शाउँछ। यदि गुरु र भगवान् दुवै अगाडि हुनुहुन्छ भने पहिले गुरुको चरण छुने, किनकि गुरुले नै भगवानको मार्ग देखाउनुभएको हो।

सन्त कान्होपात्राको यो अत्यन्त भावुक प्रार्थनाको अभङ्ग हो। बलपूर्वक लगिनबाट जोगिन पंढरपुर मन्दिरमा पुगेर उनले विट्ठलको चरणमा शिर राखेर देहत्याग गरिन् र प्रभुमा लीन भइन्।

सन्त मुक्ताबाईको यो अभङ्गले क्षमा र सच्चा सन्तको लक्षण सिकाउँछ। मानिसहरूको कटु वचनले दुःखी भएर ज्ञानेश्वरले कुटीको ढोका बन्द गर्दा, बहिनी मुक्ताबाईले सम्झाउँदै भनिन्: 'संसारको बोली सहनु नै सन्तको धर्म हो; जगतको कल्याणका लागि ढोका खोल्नुहोस्!'

सन्त नामदेवको यो अमर अभङ्ग वारकरी सम्प्रदायको मूल ध्येय हो। कीर्तनको रङ्गमा रमाउँदै संसारभरि 'ज्ञानको ज्योति बाल्ने' पवित्र प्रतिज्ञा यसमा गरिएको छ। सांसारिक प्रपञ्चलाई त्यागेर परमात्माको नाम लिँदा तीनै लोकको उद्धार हुन्छ।

सन्त नामदेवद्वारा रचित 'युगे अठ्ठावीस' भगवान् विट्ठलको सर्वप्रमुख दैनिक मङ्गल आरती हो। २८ युगदेखि भक्त पुण्डलीकको निम्ति इँटामाथि उभिएर दर्शन दिनुहुने दयालु पाण्डुरङ्ग र माता रुक्मिणीको यो पावन स्तुति हो।

यो प्रार्थना सन्त ज्ञानदेवले आफ्नो ग्रन्थको अन्त्यमा गरेको विश्वकल्याणको माग हो। यसमा सबै प्राणीहरूको सुख, शान्ति, मैत्री र धार्मिक मार्गमा प्रगतिको कामना गरिएको छ।

सन्त सावता मालीको यो अभङ्ग भारतीय कर्मयोगको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो। ईश्वरलाई पाउन वनमा जानु पर्दैन; आफ्नै तरकारी बारीको प्याज, मूला, लसुन र खुर्सानीमै साक्षात् विट्ठलको दर्शन गर्न सकिन्छ भन्ने भाव यसमा छ।

श्री कृष्ण अष्टोत्तर शतनामावली भगवान् श्रीकृष्णका १०८ पवित्र नामहरूको संकलन हो, जसले उहाँका बाल्यकालका लीलाहरू र गीताको ज्ञानको स्मरण गराउँछ।

सन्त सोयराबाईको यो कालजयी अभङ्गले अद्वैत भक्ति र आध्यात्मिक समानताको शिखरलाई दर्शाउँछ। भगवान् विट्ठलको दर्शनले 'म र तिमी' को द्वैत मेटिएर सारा संसार एउटै दिव्य रङ्गमा समाहित भएको छ।

सन्त तुकारामको यो अत्यन्त भावुक बिदाइको अभङ्ग हो। वैकुण्ठ प्रस्थान गर्नुअघि उहाँले सम्पूर्ण भक्तजनलाई अन्तिम 'राम-राम' भन्दै आफ्नो वास्तविक घर (निजधाम) तर्फ प्रस्थान गर्नुभयो।

सन्त तुकारामको यो अभङ्ग अद्वैत भक्ति र ब्रह्मानन्दको सर्वोच्च अवस्थाको गीत हो। परमात्मासँग एकाकार भएपछि सबै द्वैत हराएर केवल आनन्दको सागर मात्र बाँकी रहन्छ, जसलाई शब्दमा वर्णन गर्न सकिँदैन।

सन्त तुकारामको यो अभङ्ग विरह-भक्तिको अनुपम उदाहरण हो। पूर्णिमाको चन्द्रमालाई पर्खने चकोर, चाडपर्वमा माइती जान आतुर छोरी, र भोकले आमालाई पर्खने बालकको दृष्टान्त दिएर तुकोबाले विट्ठलको दर्शनको तिर्खा प्रकट गर्नुभएको छ।

सन्त तुकाराम महाराजको यो परम प्रार्थनापूर्ण अभङ्ग हो। सांसारिक धन-सम्पत्ति वा मोक्षको समेत चाहना नराखी उहाँले परमात्मासँग एउटै वरदान माग्नुभएको छ—'हे प्रभु! मलाई कहिल्यै तपाईंको विस्मृति नहोस् र सधैँ सन्तहरूको सङ्ग पाइरहोस्।'

सन्त तुकाराम महाराजको यो अत्यन्त लोकप्रिय अभङ्गले साँचो साधु र मानवताको मर्म सिकाउँछ। जसले दुःखी, पीडित र असहायहरूलाई आफ्नै ठानेर माया गर्छ, उही सच्चा सन्त हो र उसैमा साक्षात् परमात्माको वास हुन्छ।

सन्त तुकारामको यो अभङ्गले पंढरपुरको चन्द्रभागा नदीको बालुवामा भक्तहरूले गर्ने दिव्य कीर्तन र नृत्यको सजीव वर्णन गर्दछ। अहंकार र रिसलाई त्यागेर सबैले एक-अर्काको खुट्टा ढोग्दै भवसागर तर्ने सरल बाटो अपनाउँछन्।

सन्त तुकाराम महाराजको यो आदि एवं मङ्गलकारी अभङ्गले पण्डरपुरका भगवान् विट्ठलको मनमोहक सगुण रूपको स्तुति गर्दछ। इँटामाथि समचरण उभिएर, कम्मरमा दुवै हात राखेर, गलामा तुलसीको माला र पीताम्बर पहिरिनुभएका प्रभुको रूप नै भक्तको सर्वोच्च सुख हो।

१५औं शताब्दीका महान गुजराती सन्त नरसिंह मेहताद्वारा रचित अमर भजन, जो महात्मा गान्धीको प्रिय प्रार्थना र विश्वभर करुणाको गीत बनेको छ।