कर्म
नैतिक कार्य-कारण सम्बन्ध र ब्रह्माण्डीय व्यवस्थाको शाश्वत नियम
सनातन धर्मको पवित्र ज्ञानमा आधारित, कर्म कारण र प्रभावको त्यो अचूक ब्रह्माण्डीय नियम हो जसले अनेकौँ जन्महरूमा प्रत्येक विचार, वचन र कर्मलाई सञ्चालित गर्दछ। यो कुनै स्वेच्छाचारी दण्डको साधन नभई जीवात्मालाई परम मुक्तिमार्गमा मार्गदर्शन गर्न निर्माण गरिएको एक गहन आध्यात्मिक विधान हो।
सनातन धर्मको पवित्र परम्परामा, कर्म ब्रह्माण्डीय न्याय र नैतिक कार्य-कारण सिद्धान्तको आधारभूत नियमको रूपमा रहेको छ। संस्कृत धातु 'कृ' बाट उत्पत्ति भएको, जसको अर्थ 'गर्नु' वा 'कार्य सम्पादन गर्नु' हुन्छ, कर्मले मानव अनुभवको सम्पूर्णतालाई—प्रत्येक सूक्ष्म विचार, कथित वचन र शारीरिक कर्मलाई समेट्छ। नियतिवादी सिद्धान्त हुनुको साटो, कर्मले व्यक्तिगत जीवात्माको सर्वोच्च नैतिक कर्तृत्वलाई पुष्टि गर्दछ। यो ब्रह्माण्डलाई ऋत अर्थात् ब्रह्माण्डीय व्यवस्थाद्वारा सञ्चालित एक सामञ्जस्यपूर्ण अभिव्यक्तिको रूपमा बुझिन्छ, जहाँ प्रत्येक क्रियाले समयको विशाल विस्तारमा समान र अनुरूप प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्दछ।
कर्मको कार्यप्रणाली अत्यन्त सूक्ष्म र जटिल छ, जुन चेतनाको सूक्ष्म स्तरमा सञ्चालित हुन्छ। कुनै पनि कर्मपछाडिको भावना वा सङ्कल्प (चेतना) ले नै त्यसलाई कर्मिक शक्ति प्रदान गर्दछ। लोभ, क्रोध वा अहङ्कारले गरिएको कर्मले सूक्ष्म शरीरमा गहिरो आध्यात्मिक छाप (संस्कार) छोड्छ, जसले आत्मालाई भावी फलसँग बाँध्छ। यसको विपरीत, पवित्रता, करुणा र भक्तिपूर्वक गरिएका कर्महरूले अन्तःकरणलाई शुद्ध बनाउँछन्, आध्यात्मिक अज्ञान वा आवरणहरूलाई नष्ट गर्छन् र साधकलाई दिव्य उपस्थितिको नजिक पुर्याउँछन्।
हिन्दू दर्शनले यो विशाल कर्म-जाललाई तीन विशिष्ट रूपहरूमा वर्गीकरण गर्दछ: सञ्चित, प्रारब्ध र क्रियमाण। सञ्चित कर्म विगतका ती सम्पूर्ण कर्महरूको विशाल भण्डार हो जसको फल अझै पाकेको छैन। प्रारब्ध कर्म सञ्चित कर्मको त्यो विशिष्ट अंश हो जुन वर्तमान समयमा फलित भई व्यक्तिको वर्तमान भौतिक जन्म, स्वभाव र जीवनका परिस्थितिहरूलाई आकार दिन्छ। क्रियमाण कर्म वर्तमान क्षणमा गरिने नयाँ कर्महरू हुन्, जसले भविष्यको भाग्यको निर्माण गर्छन्।
मुख्य कुरा के छ भने, कर्म परम चेतना ईश्वरको सर्वोपरि देखरेखमा सञ्चालित हुन्छ, जसलाई शास्त्रहरूमा 'कर्मफलदाता'—कर्मको फल प्रदान गर्ने ईश्वर—को रूपमा चिनिन्छ। ईश्वरले कसैलाई स्वेच्छाले दुःख दिने वा पक्षपातपूर्ण अनुग्रह गर्नुहुन्न; बरु, ईश्वरले पूर्ण शुद्धताका साथ कर्मिक न्याय सञ्चालन गर्नुहुन्छ, जसले प्रत्येक जीवात्माले आफ्नो आध्यात्मिक विकासका लागि आवश्यक अनुभवहरू मात्र प्राप्त गरोस् भन्ने सुनिश्चित गर्दछ। संसारको चक्रमा निरन्तर पुनर्जन्महरूमार्फत, जीवात्माले धर्मको पवित्र पाठ सिक्छ।
हिन्दू आध्यात्मिक जीवनको अन्तिम उद्देश्य केवल पुण्य कर्मको सञ्चय गर्नु मात्र होइन, बरु कर्मको बन्धनबाट पूर्ण रूपमा अतीत हुनु हो। श्रीमद्भगवद्गीतामा प्रकाशित भए अनुसार, भगवान् श्रीकृष्णले निष्काम कर्मको परम मार्ग प्रकट गर्नुहुन्छ—कर्मको फलप्रति स्वार्थी आसक्ति नराखी आफ्नो पवित्र कर्तव्यको पालन गर्नु। जब कर्महरू परमेश्वरप्रतिको प्रेमामय भक्तिका रूपमा अर्पण गरिन्छन्, तब कर्मका बीजहरू आध्यात्मिक ज्ञानको अग्निमा भस्म हुन्छन् र परम मुक्ति अर्थात् मोक्षको पवित्र मार्ग प्रशस्त हुन्छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
व्युत्पत्तिगत मूल
कर्म शब्दको उत्पत्ति संस्कृतको कृ धातुबाट भएको हो, जसको अर्थ 'गर्नु' वा 'सम्पादन गर्नु' हुन्छ, जसले समस्त शारीरिक, मानसिक र वाचिक कर्महरूलाई समेट्छ।
दिव्य फलदाता
हिन्दू ईश्वरमीमांसामा, ईश्वरले कर्मफलदाताको रूपमा कार्य गर्नुहुन्छ, जसले जीवात्माहरूका कर्म अनुसार तिनका फलहरूलाई पूर्ण शुद्धताका साथ समायोजन गर्नुहुन्छ।
मुक्तिको मार्ग
श्रीमद्भगवद्गीताले निष्काम कर्म—फलको आसक्तिविना गरिने कर्म—लाई विगतका कर्मिक संस्कारहरूलाई भस्म गर्ने परम आध्यात्मिक साधनाको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।
Krishna
हिन्दु धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित