કર્મ

સનાતન ધર્મની પવિત્ર પરંપરામાં, કર્મ બ્રહ્માંડીય ન્યાય અને નૈતિક કારણતાના મૂળભૂત નિયમ તરીકે ઊભું છે. કરવું કે ક્રિયા કરવી એવા અર્થવાળા સંસ્કૃત મૂળ ‘કૃ’માંથી ઉદ્ભવેલું કર્મ માનવ અનુભવની સંપૂર્ણતાને સમાવે છે: દરેક સૂક્ષ્મ વિચાર, બોલાયેલો દરેક શબ્દ અને દરેક શારીરિક કર્મ. તે ભાગ્યવાદી સિદ્ધાંત નથી; કર્મ વ્યક્તિગત આત્મા, જીવની સર્વોચ્ચ નૈતિક કર્તૃત્વશક્તિની પુષ્ટિ કરે છે. બ્રહ્માંડને ઋત, એટલે કે બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થા દ્વારા સંચાલિત સુમેળભરી અભિવ્યક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે, જેમાં દરેક કાર્ય સમાન અને અનુરૂપ પ્રતિક્રિયા ઉત્પન્ન કરે છે, જે સમયના વસ્ત્રમાં ગૂંજે છે.

કર્મની કાર્યપદ્ધતિ ચેતનાના સૂક્ષ્મ સ્તરે ઊંડી જટિલતા સાથે કાર્ય કરે છે. કાર્યની પાછળનો આશય, ચેતના, જ તેને કર્મશક્તિ આપે છે. લોભ, ક્રોધ કે અહંકારથી કરાયેલું કાર્ય સૂક્ષ્મ શરીર પર ગાઢ આધ્યાત્મિક છાપ, એટલે કે સંસ્કાર, છોડી જાય છે, જે આત્માને ભવિષ્યના ફળ સાથે બાંધે છે. શુદ્ધતા, કરુણા અને ભક્તિથી કરાયેલાં કાર્યો વિરુદ્ધ દિશામાં કામ કરે છે: તેઓ આંતરિક સાધનને શુદ્ધ કરે છે, આધ્યાત્મિક અવરોધોને ઓગાળે છે, અને વ્યક્તિને દૈવી સાંનિધ્યની નજીક લાવે છે.

હિંદુ દર્શન આ વિશાળ કર્મજાળને ત્રણ અલગ સ્વરૂપોમાં વર્ગીકૃત કરે છે. સંચિત કર્મ એટલે હજુ સુધી ફળ ન પાક્યાં હોય એવાં ભૂતકાળનાં તમામ કાર્યોનો વિશાળ સંગ્રહ. પ્રારબ્ધ કર્મ એ સંચિત કર્મનો તે ચોક્કસ ભાગ છે જે હાલમાં ફળ આપીને વ્યક્તિના વર્તમાન શારીરિક જન્મ, સ્વભાવ અને જીવનસંજોગોને આકાર આપે છે. ક્રિયમાણ કર્મ એ આ ક્ષણે કરાતાં નવાં કાર્યો છે, જે પોતાનો વારો આવતાં ભવિષ્યના ભાગ્યને ઘડશે.

કર્મ ઈશ્વર, એટલે કે પરમ ચેતનાની સર્વોચ્ચ દેખરેખ હેઠળ કાર્ય કરે છે; શાસ્ત્રોમાં તેઓ કર્મ-ફળ-દાતા, એટલે કે કર્મનાં ફળનું દૈવી વિતરણ કરનાર તરીકે ઓળખાય છે. ઈશ્વર દુઃખ લાદતા નથી કે મનસ્વી રીતે કૃપા આપતા નથી. તેને બદલે, દૈવી સંપૂર્ણ પરિપૂર્ણતા સાથે કર્મ ન્યાયનું સંચાલન કરે છે, અને ખાતરી કરે છે કે દરેક આત્માને તેના આધ્યાત્મિક વિકાસ માટે ચોક્કસ જરૂરી અનુભવો મળે. સંસારના ચક્રમાં ક્રમિક જન્મો દ્વારા, આત્મા એક-એક જીવનકાળમાં ધર્મના પવિત્ર પાઠ શીખે છે.

હિંદુ આધ્યાત્મિક જીવનનું અંતિમ ધ્યેય માત્ર સકારાત્મક કર્મનો સંચય નથી, પરંતુ કર્મબંધનથી સંપૂર્ણ પાર ઊતરવું એ છે. ભગવદ્ગીતાના બીજા અને ત્રીજા અધ્યાયમાં, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ નિષ્કામ કર્મનો સર્વોચ્ચ માર્ગ પ્રગટ કરે છે: કાર્યનાં ફળ પ્રત્યે સ્વાર્થી આસક્તિ વિના પોતાની પવિત્ર ફરજ બજાવવી. જ્યારે કાર્યોને પરમ પ્રત્યે પ્રેમપૂર્ણ ઉપાસના તરીકે અર્પણ કરવામાં આવે છે, ત્યારે કર્મનાં બીજ આધ્યાત્મિક જ્ઞાનની અગ્નિમાં બળી જાય છે, જે શાશ્વત મુક્તિ એવા મોક્ષ તરફના પવિત્ર માર્ગને પ્રશસ્ત કરે છે.

બે વ્યક્તિઓ એકસરખું દેખાતું બાહ્ય કાર્ય કરી શકે, છતાં તદ્દન અલગ કર્મ-પરિણામો પાછળ છોડી શકે. આ પરંપરા કાર્યનું વજન તેની પાછળની ચેતનામાં મૂકે છે, માત્ર દૃશ્યમાન કાર્યમાં નહીં. ભિખારીનો અવાજ શાંત કરવા અપાયેલું દાન અને સાચી કરુણાથી અપાયેલું દાન બહારથી સરખાં લાગી શકે છે, છતાં દરેક સૂક્ષ્મ શરીર પર છોડી જતો સંસ્કાર તદ્દન અલગ હોય છે. આથી જ કર્મને સારા કાર્યો અને ખરાબ કાર્યોના સરળ હિસાબમાં ઘટાડી શકાતું નથી; એ જ ઇશારો, એને ચલાવતી ચેતનાને આધારે, બાંધી પણ શકે અથવા મુક્ત પણ કરી શકે.

કર્મને સંચિત, પ્રારબ્ધ અને ક્રિયમાણમાં વિભાજિત કરવાથી સરળ મોડેલ આમંત્રિત કરે તેવી બે વિરોધી ભૂલો અટકે છે. બધાં કર્મોને એક અવિભેદિત ઢગલા તરીકે ગણવામાં આવે તો વર્તમાન જન્મ, આત્માએ અત્યાર સુધી કરેલી દરેક ભૂલોના સરવાળા જેવો લાગે, જે અસહ્ય બોજ હશે. કર્મને સંપૂર્ણપણે માત્ર વર્તમાન પસંદગીની બાબત ગણવામાં આવે તો, કોઈ એક જીવનના સંજોગો, શરીર, કુટુંબ અને સ્વભાવ આ જન્મ શરૂ થતાં પહેલાં જ કેટલી ગતિમાં મુકાઈ ચૂક્યા હતા તેની અવગણના થાય. પ્રારબ્ધ સમજાવે છે કે જીવન કેટલીક નિશ્ચિત પરિસ્થિતિઓ સાથે કેમ આવે છે, જ્યારે ક્રિયમાણ આગ્રહ રાખે છે કે તે પરિસ્થિતિઓની અંદર પણ વાસ્તવિક નૈતિક કર્તૃત્વ કાર્ય કરે છે, જે જવાબદારીને ત્યાં મૂકે છે જ્યાં હિંદુ દર્શન તેને મૂકવા માગે છે: ભૂતકાળનો કેદી નહીં, અને તેનાથી અબાધિત જીવ પણ નહીં.

ફળ પ્રત્યેની આસક્તિ વિનાના કાર્યને પરિણામો પ્રત્યેની સરળ ઉદાસીનતા, માત્ર યાંત્રિક રીતે કરાતી પ્રવૃત્તિ તરીકે ભૂલથી સમજી લેવું સહેલું છે. ગીતાનો ઉપદેશ એનાથી વિપરીત માગણી કરે છે: પોતાની ફરજમાં સંપૂર્ણ, પૂરા હૃદયથી સંલગ્નતા, એવી ઉત્કૃષ્ટતા સાથે જાણે પરિણામ અત્યંત મહત્ત્વનું હોય, અને તે જ સમયે એ આંતરિક પકડ છોડવી જે આત્માને એ પરિણામ આવશે કે નહીં તેની સાથે બાંધે છે. આ બેદરકાર કાર્ય કે ચિંતાગ્રસ્ત પ્રયાસ, બંનેથી કઠિન શિસ્ત છે, કારણ કે તે સામાન્ય રીતે પ્રયાસ સાથે આવતી લાલસાથી મુક્ત સંપૂર્ણ પ્રયાસની માગણી કરે છે. તે પ્રયાસ ઇચ્છિત પરિણામ માટે બ્રહ્માંડ સાથેના સોદા તરીકે નહીં, પણ ઉપાસના તરીકે અર્પણ થાય છે.

દુઃખને ક્યારેય અર્થહીન કે દૈવી ઉદાસીનતાના પુરાવા તરીકે ન ગણતાં, તેને સમજાવવાનો માર્ગ કર્મ આ પરંપરાને આપે છે. દેખીતી રીતે અયોગ્ય લાગતી કઠણાઈ પણ અનિયમિત ક્રૂરતા તરીકે નહીં, પરંતુ પહેલાં વાવેલા કોઈ બીજના પાકવા તરીકે સમજાય છે. આ સમજાવવાની શક્તિમાં એક જોખમ છે, જેને પરંપરા પોતે ગંભીરતાથી લે છે: કે પીડાતા વ્યક્તિ પ્રત્યેની ક્રૂરતાને વાજબી ઠેરવવા માટે કર્મનો દુરુપયોગ થઈ શકે, જાણે તેમની સ્થિતિ સાબિત કરતી હોય કે તેમને કોઈ મદદ મળવી ન જોઈએ. હિંદુ નીતિશાસ્ત્ર આ દુરુપયોગનો સીધો વિરોધ કરે છે, કારણ કે પીડાતા જીવ પ્રત્યેની કરુણા પોતે જ પોતાના કર્મભાર સાથેનું ક્રિયમાણ કર્મ છે. એટલે કે બીજાના પ્રારબ્ધ પ્રત્યે દર્શકનો પ્રતિભાવ ક્યારેય તટસ્થ નથી હોતો, કે તેના પોતાના ભાગ્યના ઉઘાડ માટે અપ્રસ્તુત નથી હોતો.

કર્મની કોઈ પણ વ્યક્તિગત કાર્યપદ્ધતિ, એટલે કે આશય, સંચય, પરિપક્વતા, દૈવી દેખરેખ, ઋત વિના એક સમજાય એવા નિયમ તરીકે સુસંગત થઈ શકતી નથી. ઋત એ અંતર્ગત બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થા છે, જે સમયના કોઈ પણ અંતરમાં, અથવા વચ્ચે કેટલાંય જન્મો વીતી જાય તોપણ, કાર્ય અને પરિણામ જોડાયેલાં રહે તેની ખાતરી આપે છે. માત્ર કર્મની આકસ્મિકતાને બદલે કર્મ ન્યાયની વાત કરવી શક્ય બનાવે છે તે ઋત જ છે; કેમ કે લાંબા સમય પહેલાંના આશયને વર્તમાન સંજોગ સાથે જોડતી કોઈ સ્થિર વ્યવસ્થા વિના, આખું માળખું સંયોગમાં તૂટી પડે. આ અર્થમાં, કર્મ એટલે વ્યક્તિગત બનેલો ઋત; ગ્રહો અને ઋતુઓનું સંચાલન કરતી એ જ બ્રહ્માંડીય સુસંગતિ એક ખાનગી વિચારના નૈતિક વજનનું પણ સંચાલન કરે છે.