आत्मा

હિંદુ દર્શનની કેન્દ્રીય શિક્ષાઓમાં, આત્મા એ અંતરતમ સ્વને સૂચવે છે, એટલે કે દરેક જીવમાં રહેલી શુદ્ધ સાક્ષી ચેતના. તે ભૌતિક શરીર નથી, જે જન્મે છે, વૃદ્ધ થાય છે અને મૃત્યુ પામે છે; તે મન કે અહંકાર પણ નથી, જે વિચાર, મનોદશા અને સંજોગો સાથે સતત બદલાતાં રહે છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં ઋષિ યાજ્ઞવલ્ક્યના સંવાદમાં, આ આત્માને એ દ્રષ્ટા તરીકે બતાવવામાં આવ્યો છે જે જોઈ શકાતો નથી, એ શ્રોતા જે સાંભળી શકાતો નથી, એ જ્ઞાતા જેને પોતાના સિવાય બીજા કોઈ પણ માર્ગે જાણી શકાતો નથી. તે જ એ પ્રકાશ છે જેના દ્વારા સર્વ જ્ઞાન શક્ય બને છે.

વેદાંત આત્માને એ ત્રણ શરીરોથી સાવધાનીપૂર્વક અલગ પાડે છે, જેની સાથે માણસ સામાન્ય રીતે પોતાની ઓળખ જોડી દે છે: માંસ અને હાડકાંથી બનેલું સ્થૂળ શરીર, શ્વાસ, મન અને બુદ્ધિથી બનેલું સૂક્ષ્મ શરીર, અને જન્મથી જન્મ સુધી સાથે ચાલતા સંસ્કારોથી બનેલું કારણ શરીર. આત્મા આ ત્રણેયનો આધાર અને પ્રકાશક છે, છતાં તેમાંથી કોઈની સાથે એકરૂપ નથી. જેમ સૂર્ય વસ્તુઓને પ્રકાશિત કરે છે, પરંતુ પોતે તેમાંની કોઈ વસ્તુ નથી, તેમ આ છે. આ ભેદ કેવળ અમૂર્ત સિદ્ધાંત નથી. આત્મ-જિજ્ઞાસાની દરેક સાધનાનું તે પ્રારંભબિંદુ છે, કારણ કે દુઃખ આ બદલાતાં આવરણોને જ અપરિવર્તનશીલ આત્મા માની લેવાથી ઉદ્ભવે છે એમ કહેવાયું છે.

ઉપનિષદોનો સૌથી મૂળગામી દાવો એ છે કે આ અંતરતમ સ્વ, સમગ્ર સૃષ્ટિના આધારભૂત પરમ સત્ય બ્રહ્મથી અલગ નથી. છાંદોગ્ય ઉપનિષદ, અધ્યાય છ, ખંડ આઠ, શ્લોક સાતમાં, ઋષિ ઉદ્દાલક પોતાના પુત્ર શ્વેતકેતુને પાણીમાં ઓગળેલા મીઠાના પ્રસિદ્ધ દૃષ્ટાંત દ્વારા આ શિક્ષા આપે છે. જેમ મીઠું દેખાયા વિના પાણીના દરેક ટીપામાં વ્યાપેલું હોય છે, તેમ બ્રહ્મનો સૂક્ષ્મ સાર આત્મા સહિત સર્વ વસ્તુઓમાં વ્યાપ્ત છે. આ શિક્ષા ‘તત્ ત્વમ્ અસિ’, એટલે કે ‘તે તું છે’ એવા શબ્દોથી સમાપ્ત થાય છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના પ્રથમ અધ્યાયમાં, ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’, એટલે કે ‘હું બ્રહ્મ છું’ એ ઘોષણા સાધકના પોતાના દૃષ્ટિકોણથી એ જ એકત્વ વ્યક્ત કરે છે. આ મહાવાક્યો ભવિષ્યમાં પ્રાપ્ત કરવાની કોઈ સિદ્ધિનું વર્ણન કરતાં નથી. તેઓ એક એવા સત્ય તરફ સંકેત કરે છે જે અજ્ઞાનને કારણે અસ્થાયી રૂપે છુપાયેલું છે, પરંતુ સદા વિદ્યમાન છે.

કારણ કે આત્માને અન્ય વસ્તુઓની જેમ કોઈ વિષય તરીકે ગ્રહણ કરી શકાતો નથી, ઉપનિષદો ઘણીવાર તેને વર્ણનને બદલે નિષેધ દ્વારા શીખવે છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ, અધ્યાય ચાર, ખંડ પાંચમાં, ઋષિ યાજ્ઞવલ્ક્ય આત્માનું સકારાત્મક વર્ણન કરવાના દરેક પ્રયત્નનો ‘નેતિ નેતિ’, એટલે કે ‘આ નહીં, આ નહીં’ એ શબ્દોથી ઉત્તર આપે છે. આ રીતે દરેક મર્યાદિત ગુણ દૂર થતો જાય છે, અને અંતે આત્મા પોતે જ બાકી રહે છે. ત્યાં તેને સંપૂર્ણ અને શુદ્ધ બુદ્ધિ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે—મીઠાના એવા ગાંગડા જેવો, જેમાં મીઠા સિવાય અંદર કે બહાર બીજું કંઈ નથી. આ નિષેધ શૂન્યતામાં અંત પામવા માટે નથી. તે ખોટી ઓળખોને દૂર કરે છે, જેથી જે સાચો આત્મા પહેલેથી હાજર છે, તેને માત્ર કલ્પનાથી નહીં, પણ સીધી રીતે ઓળખી શકાય.

સંક્ષિપ્ત છતાં અત્યંત ગહન માંડૂક્ય ઉપનિષદ, ચેતનાની ત્રણ સામાન્ય અવસ્થાઓ—જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ—તથા એ સર્વથી પર ચોથી અવસ્થા, તુરીય, દ્વારા આત્માની તપાસ કરીને એક પૂરક દૃષ્ટિ આપે છે. જાગ્રત અવસ્થામાં આત્મા સ્થૂળ ઇન્દ્રિયો અને બાહ્ય જગત સાથે બંધાયેલો દેખાય છે. સ્વપ્નમાં તે મનના સૂક્ષ્મ સંસ્કારો સાથે બંધાયેલો દેખાય છે. સુષુપ્તિમાં તે વિચારથી પર એક અભેદ શાંતિમાં વિશ્રામ કરે છે. તુરીય એ મૌન, સદા વિદ્યમાન ચેતના છે, જે ત્રણેયનો આધાર અને સાક્ષી છે, પરંતુ તેમના ફેરફારથી તે ક્યારેય સ્પર્શાતી નથી. આ ચાર પાસાંનું વિશ્લેષણ પરંપરાગત રીતે ‘ૐ’ અક્ષર સાથે જોડાયેલું છે. તેના ત્રણ ધ્વનિ પ્રથમ ત્રણ અવસ્થાઓને અનુરૂપ છે, જ્યારે અક્ષર પછીનું મૌન તુરીય, એટલે કે આત્માના વાસ્તવિક સ્વરૂપનો, સંકેત કરે છે.

ભગવદ્ગીતા આ ઉપનિષદિક શિક્ષાને જીવનના સૌથી ગહન સંકટના સંદર્ભમાં મૂકે છે. બીજા અધ્યાયના વીસમા શ્લોકમાં, શ્રીકૃષ્ણ શોકગ્રસ્ત યોદ્ધા અર્જુનને કહે છે કે આત્મા ક્યારેય જન્મતો નથી અને ક્યારેય મરતો નથી. તે અસ્તિત્વમાં આવ્યો નથી અને ક્યારેય અસ્તિત્વ ગુમાવશે નહીં. તે અજન્મા, નિત્ય, સનાતન અને પુરાતન છે, અને શરીર હણાય ત્યારે પણ તે હણાતો નથી. આગળના શ્લોકોમાં ગીતા કહે છે કે શસ્ત્રો તેને કાપી શકતાં નથી, અગ્નિ તેને બાળી શકતો નથી, પાણી તેને ભીંજવી શકતું નથી અને પવન તેને સુકવી શકતો નથી, કારણ કે તે અવ્યક્ત, અચિંત્ય અને અવિકારી કહેવાયો છે. શ્રીકૃષ્ણની સલાહ આ ઉપનિષદિક સમજ પર સંપૂર્ણપણે આધારિત છે. શરીરના ભાવિ વિશે શોક એ આ આત્માને ઓળખવાનું વિસરી જવામાં મૂળ ધરાવે છે, જે શરીરમાં વસે છે તેની અમર પ્રકૃતિ.

આ સર્વ સ્રોતોમાં, આત્માના ત્રણ ગુણો સતત પુનરાવર્તિત થાય છે. તે નિત્ય છે, એટલે કે જન્મ અને ક્ષયને આધીન નથી, જે દરેક સંયુક્ત વસ્તુની ઓળખ છે. તે અસંગ છે; શરીર અને મનનાં કર્મો અને અનુભવોથી તે અસ્પર્શિત રહે છે, ભલે અનેક જન્મો દરમિયાન તે તેમની સાથે હોય એવું લાગે. અને તે ચૈતન્ય છે, શુદ્ધ ચેતના, એ મૂળભૂત જાગૃતિ જેના વિના કોઈ પણ પ્રકારનો અનુભવ શક્ય બનતો નથી. આ કોઈ અન્ય પદાર્થ પર ઉમેરાયેલા અલગ ગુણો નથી. જ્યારે ગ્રંથો કહે છે કે આત્મા તેના મૂળમાં બ્રહ્મ સાથે એકરૂપ છે, ત્યારે તેનો અર્થ શું છે, તે આ બધા મળીને માત્ર વર્ણવે છે.

આત્મા વિશેની શિક્ષાને ઘણા અન્ય આત્મ-વર્ણનોથી જે અલગ પાડે છે, તે છે તેનો આગ્રહ કે તેને સાક્ષાત્કાર કરવા માટે કશું નવું મેળવવાની જરૂર નથી. મોક્ષ, મુક્તિ, એ આત્માનું ક્યાંક નવી જગ્યાએ પ્રવાસ કરવું નથી. તે સંચિત પુણ્યથી કમાયેલું ઇનામ પણ નથી. તે અવિદ્યા, એટલે કે અજ્ઞાન, નું વિલય થવું છે, જેણે તે સત્યને ઢાંકી રાખ્યું હતું જે ખરેખર એક ક્ષણ માટે પણ ગેરહાજર ન હતું. ઉપનિષદોમાં વર્ણવેલા આત્માને જે સાધક જાણી લે છે, તેણે કંઈ મેળવ્યું નથી. તેણે માત્ર શરીર, મન અને એક જીવનની ક્ષણિક ભૂમિકાઓને પોતાનું સંપૂર્ણ સ્વરૂપ માની લેવાની ભૂલ છોડી દીધી છે. પરંપરા માને છે કે એ ઓળખમાં જ દુઃખનો અંત રહેલો છે.