ਆਤਮਾ

ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਉਸ ਅੰਤਰਮਨ ਸਵੈ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਾਖੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਜਨਮਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਜਾਂ ਹਉਮੈ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਮਨੋਦਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਯਾਜਣਵਲਕਯ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਗਿਆਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੇਦਾਂਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਮਾਸ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ; ਸਾਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ; ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਜਨਮ ਤੱਕ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ। ਆਤਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਭੇਦ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਮੂਰਤ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਹਰ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਆਰੰਭ-ਬਿੰਦੂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਦੇ ਪਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਸਮਝ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਲਗਾਮੀ ਦਾਅਵਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਤਰਮਨ ਸਵੈ ਉਸ ਪਰਮ ਸੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਛਾਂਦੋਗਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਅਧਿਆਏ ਛੇ, ਖੰਡ ਅੱਠ, ਸ਼ਲੋਕ ਸੱਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਦਾਲਕ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲੇ ਲੂਣ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਦਾਹਰਣ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲੂਣ ਦਿੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਰ ਬੂੰਦ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੂਖਮ ਸਾਰ ਆਤਮਾ ਸਮੇਤ ਸਭ ਵਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ‘ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ’, ਭਾਵ ‘ਉਹ ਤੂੰ ਹੈਂ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ‘ਅਹਮ ਬ੍ਰਹਮਾਸ੍ਮਿ’, ਭਾਵ ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ’ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸਾਧਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਉਹੀ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਵਾਕ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਉਸ ਸੱਚ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਕਸਰ ਇਸਨੂੰ ਵਰਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ੇਧ ਰਾਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਅਧਿਆਏ ਚਾਰ, ਖੰਡ ਪੰਜ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀ ਯਾਜਣਵਲਕਯ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਉੱਤਰ ‘ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ’, ਭਾਵ ‘ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਸੀਮਿਤ ਗੁਣ ਝੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਲੂਣ ਦੇ ਉਸ ਢੇਲੇ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਲੂਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਿਸ਼ੇਧ ਸ਼ੂਨਯ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਝੂਠੀਆਂ ਪਛਾਣਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਜੋ ਅਸਲੀ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਅਤਿ ਗਹਿਰਾ ਮਾਂਡੂਕਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਆਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸਵਪਨ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ, ਤੁਰੀਆ, ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪੂਰਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਗ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਸਥੂਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਸੂਖਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਅਭੇਦ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤੁਰੀਆ ਉਹ ਚੁੱਪ, ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਇਹ ਕਦੇ ਛੂਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਚਾਰ-ਪੱਖੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ‘ਓਂ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੁਨੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਅੱਖਰ ਮਗਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ ਤੁਰੀਆ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵੱਲ।

ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਏ ਦੇ ਵੀਹਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਯੋਧੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਜਨਮਦੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕਦੇ ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਲੋਪ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਅਜਨਮਾ, ਨਿੱਤ, ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਸਤਰ ਇਸਨੂੰ ਕੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਅੱਗ ਇਸਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਪਾਣੀ ਇਸਨੂੰ ਭਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹਵਾ ਇਸਨੂੰ ਸੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਵਿਅਕਤ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਉਸ ਅਮਰ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਲਗਾਤਾਰ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿੱਤ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਸ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੱਗਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਹਰ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਅਸੰਗ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਅਛੂਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਚੈਤੰਨ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਉਹ ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਜਿਸ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਗਏ ਵੱਖਰੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਆਤਮਾ-ਵਰਣਨਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਆਗ੍ਰਹ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਵਾਂ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੋਕਸ਼, ਮੁਕਤੀ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਵੱਲ ਸਫ਼ਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਇਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ, ਭਾਵ ਅਗਿਆਨ, ਦਾ ਲੋਪ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਢਕ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਮਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸੇ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ।