ਵਾਰਕਰੀ ਦਰਸ਼ਨ

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਿਪੱਕ, ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕਸੁਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਅਭੰਗ ਨਾਮਕ ਭਗਤੀ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਸਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅਦਵੈਤ ਅਤੇ ਉਤਕੰਠ ਭਾਗਵਤ ਭਗਤੀ ਦਾ ਦਲੇਰ ਮੇਲ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੂਲ ਗ੍ਰੰਥ ਜਯਾਨੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ, ਸੰਤ ਜਯਾਨੇਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਟੀਕਾ, ਜੋ ਸਾਲ 1290 ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਨੁਭਵ, ਏਕਨਾਥੀ ਭਾਗਵਤ, ਅਤੇ ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਦੀਆਂ ਸੰਕਲਿਤ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾਵਾਂ, ਤੁਕਾਰਾਮ ਗਾਥਾ, ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਅਦਵੈਤ ਅਕਸਰ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੀਵੇਂ, ਦੋਹਰੇਪਣ ਵਾਲੇ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਹੀ ਕੰਮ ਦੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਅਦਵੈਤ ਭਗਤੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਭਗਤੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ ਭਗਤੀ ਤਦ ਹੀ ਖਿੜਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜਯਾਨੇਸ਼ਵਰ 'ਭੇਦਾਵਿਨ ਭੇਟਣੇ' ਵਾਕੰਸ਼ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ; ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਇੱਕ ਹੀ ਸਾਗਰ ਵਰਗੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕੁਝ ਤਪਸਵੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਮਾਇਆਵਾਦ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਭਰਮ ਦਾ ਜਾਲ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਯਾਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਚਿਦਵਿਲਾਸਵਾਦ ਰਚਿਆ; ਚਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਅਤੇ ਵਿਲਾਸ, ਖੇਡ ਜਾਂ ਲੀਲ੍ਹਾ, ਦਾ ਸੰਗਮ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕੋਈ ਰੋਗੀ ਭਰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਹਿਜ, ਅਨੰਦਮਈ, ਚਮਕਦਾ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਵਿੱਠਲ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਰਖੁਮਾਈ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਅਰਥ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਜਾਣਨਾ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਆਦਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਛੱਡਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਵਾਰਕਰੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧੂ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਿੱਤੇ ਕਰਦੇ ਸਰਗਰਮ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਸਨ। ਸਾਵਤਾ ਮਾਲੀ ਇੱਕ ਮਾਲੀ ਸਨ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਪਿਆਜ਼, ਮੂਲੀ ਅਤੇ ਸਾਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਵਿੱਠਲ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੋਰਾ ਕੁੰਭਾਰ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਘੁਮਿਆਰ ਸੀ। ਸੇਨਾ ਨਾਵੀ ਇੱਕ ਨਾਈ ਸੀ। ਸੰਤ ਜਨਾਬਾਈ ਘਰ ਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਸੀ ਜੋ ਚੱਕੀ ’ਤੇ ਅਨਾਜ ਕੁੱਟਦੀ ਸੀ। ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਸਨ। ਸੁਆਰਥੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪਾਂਡੁਰੰਗ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗ੍ਰਹਿ-ਫ਼ਰਜ਼ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸੀ।

ਸੰਤ ਜਯਾਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਹਰਿਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਈ ਗਈ ਮੂਲ ਉਪਾਸਨਾ ਇਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵੈਦਿਕ ਯੱਗ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿੱਬ ਨਾਮ, ਨਾਮ, ਅਤੇ ਨਾਮੀ, ਭਾਵ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵਾਰਕਰੀਆਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਮੰਤਰ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਰਿ ਜਪਣਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰਕਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਪਰਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਪੀੜਿਤਾਂ ਅਤੇ ਦੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਕੇ ਗਲ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸੇ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਬਣਾਏ ਕਿਸੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

ਵਾਰਕਰੀ ਮਾਰਗ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਖਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕੀ (21) ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪੰਢਰਪੁਰ ਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਜੀਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਲੰਦੀ ਤੋਂ ਜਯਾਨੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਅਤੇ ਦੇਹੂ ਤੋਂ ਤੁਕਾਰਾਮ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਲਾ ਕੇ ਪੰਢਰਪੁਰ ਤੱਕ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਰਾਹ ’ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਤ, ਧਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਯਾਤਰੀ ਹਰ ਦੂਜੇ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ 'ਮਾਉਲੀ', ਭਾਵ ਮਾਂ, ਆਖ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵਰਗੀ ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਬਹਿਸ ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਰਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੁਧਾਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਦਲੀਲ ਆਪ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਰਖ-ਖੇਤਰ ਚੁਣਿਆ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਜਾਤ ਦਾ ਘੁਲਣਾ ਇੱਕ ਦਾਅਵਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਇੱਕੋ ਧੂੜ ਅਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੈਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਅਜਨਬੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਤ ਦਾ ਘੁਲਣਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਥਾਂ ਕੋਈ ਟੀਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਵਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਜੋ ਚਿਦਵਿਲਾਸਵਾਦ ਅਤੇ ਸਰਵਾਤਮਭਾਵ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਲਈ ਮੱਠ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਕਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਲੋੜ ਦਾ ਉੱਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪੌੜੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਨਾਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਮਾਲੀ, ਇੱਕ ਘੁਮਿਆਰ, ਇੱਕ ਨਾਈ, ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰਾਣੀ, ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਕੰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਤਿਆਗ ਵਰਗਾ ਦਿਸਣ ਲਈ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵਿਸਤਾਰ ਆਪ ਇੱਕ ਦਲੀਲ ਹੈ। ਜੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸੰਸਥਾਪਕ ਲਈ ਸੱਚ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਦਾਤ ਸਮਝ ਕੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਸਭ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਏਨੇ ਆਮ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈਣ ’ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਉਸ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰਕਰੀ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਸੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਤਰਕ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵੈਦਿਕ ਰੀਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਧਨ, ਵਿਹਲ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਜਾਤੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਸਨ; ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਘੁਮਿਆਰ, ਨਾਈ, ਜਾਂ ਅਨਾਜ ਕੁੱਟਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਨਾਮ ਸਾਧਨਾਂ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਪਰੰਪਰਾ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਸਕੀ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂ ਹੋਰ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ।