ਬ੍ਰਹਮ

ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੂਝ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਬੋਧ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਅਕਾਰਨ ਕਾਰਨ, ਸਦੀਵੀ ਆਧਾਰ, ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਹੋਂਦ ਦੀ ਅਸੀਮ ਸਮੁੱਚਤਾ ਹੈ। ਤੈਤਿਰੀਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਆਪਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਵੱਲੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਤਿਅਮ੍, ਸੱਚ ਆਪ; ਗਿਆਨਮ੍, ਗਿਆਨ ਆਪ; ਅਤੇ ਅਨੰਤਮ੍, ਹੱਦ-ਰਹਿਤ ਅਨੰਤ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਦਿਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਕੋਈ ਹਸਤੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਹਰ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਅਵਿਅਕਤ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਨਿਹਿਤ ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਇਸ ਡੂੰਘੇ ਭੇਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦੋ ਮੂਲ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਗੁਣ। ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰੁਪਾਧਿਕ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ, ਲਿੰਗ, ਰੂਪ ਜਾਂ ਸਥਾਨਕ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਏਨੇ ਅਨੰਤ ਵਿਸਤਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਡਗਮਗਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ‘ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ’, ‘ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ’ ਵਾਲੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤਰਕ-ਵਿਧੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਧਾਰਨਾ ਉਸ ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਵਿਅਕਤ ਹਕੀਕਤ ਜਦੋਂ ਦੈਵੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਨੰਤ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਹਕੀਕਤ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਦ੍ਗੀਤਾ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਧਰਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ, ਸਤ-ਚਿਤ-ਆਨੰਦ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪਰਮ ਹੋਂਦ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਿਲਾਵਟ ਦਾ ਆਨੰਦ। ਬ੍ਰਹਮ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਹ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਰਤਾਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਹਾਲਾਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਅਚੱਲ ਪਰਮਾਨੰਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਟਿਕਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਸੁੰਨ ਤੋਂ ਰਚੀ ਕੋਈ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਇਆ ਨਾਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੇ ਪਟ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕੀਤਾ ਨਿਰੰਤਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।

ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਾਧਕ ਲਈ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਸੱਚ ਹੈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ, ਆਤਮਨ੍, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਹਕੀਕਤ, ਬ੍ਰਹਮ, ਵਿਚਕਾਰ ਮੂਲ ਏਕਤਾ। ਇਹ ਏਕਤਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਮਹਾਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੋਈ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮਾਸ੍ਮਿ, ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ’, ਅਤੇ ਛਾਂਦੋਗਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸਿ, ‘ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ’। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰੇਵੇਂ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਮਕ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਡੋਲਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਜੋੜਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਗਲਤ ਪਛਾਣ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਮੋਕਸ਼ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿੰਨ ਆਪਣੀ ਆਦਿ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਇਸ ਪਰਮ ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲੇ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਟਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਕਹਾਉਂਦਾ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਦਿਸਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕੋ ਦਿਵ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਨਾਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਂਝ ਵਿੱਚ ਜੀਂਦੀ ਅਜਿਹੀ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਰ ਚੇਤਨ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਪਿਆਰ, ਪੂਰੀ ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਕਰੁਣਾ ਵਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਵੱਖਰੇਵੇਂ ਦਾ ਭਰਮ ਝੜ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਕੋਲ ਬਚਾਉਣ ਜਾਂ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ: ਉਹੀ ਪਰਮ ਹਕੀਕਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਵੇਦਾਂਤ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੇਦ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਤੇ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਭੇਦ ਸਾਧਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਬੰਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਪਰੇ। ਸਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਉਸੇ ਪਰਮ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਿਆਰ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੁਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋਣ ਲਈ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਲੋੜ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਵਰਣਨ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ; ਹਰ ਇੱਕ ਉਸੇ ਹਕੀਕਤ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂਤ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਹ ਵੱਲ ਤੋਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰੂਪਹੀਣ ਧਿਆਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਭਰੀ ਅਰਾਧਨਾ।

ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪਰਮ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਜੋ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬੋਧ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਧਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਜੋੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਟੀਚਾ ਕੋਈ ਦੂਰ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਸੰਚਿਤ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਦਰਜਾ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਗਿਆਨ ਨੇ ਢੱਕ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ; ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਅਸਥਾਈ ਆਵਰਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਵੇਦਾਂਤ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਖੋਜ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਜਾਂ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।