ବ୍ରହ୍ମ

ସନାତନ ଧର୍ମର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିର ଶିଖରରେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଉପଲବ୍ଧି ରହିଛି; ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ଅକାରଣ କାରଣ, ଶାଶ୍ୱତ ଆଧାର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅସୀମ ସମଗ୍ରତା। ତୈତ୍ତିରୀୟ ଉପନିଷଦ, ତାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ବଲ୍ଲୀର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ସତ୍ୟମ୍, ସ୍ୱୟଂ ସତ୍ୟ; ଜ୍ଞାନମ୍, ସ୍ୱୟଂ ଜ୍ଞାନ; ଏବଂ ଅନନ୍ତମ୍, ସୀମାହୀନ ଅନନ୍ତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନୁହନ୍ତି, କିମ୍ବା କୌଣସି ଦୂର ଦିବ୍ୟଲୋକରେ ଆବଦ୍ଧ ସତ୍ତା ମଧ୍ୟ ନୁହନ୍ତି। ବରଂ, ସେ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆଧାର; ଏକାସାଙ୍ଗରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଅତୀତ ବାସ୍ତବତା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ହୃତ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସାରବସ୍ତୁ ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ।

ଏହି ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧି ପାଇଁ ବେଦାନ୍ତର ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ଦିଗରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି: ନିର୍ଗୁଣ ଓ ସଗୁଣ। ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ ନିରୁପାଧିକ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ, ଲିଙ୍ଗ, ରୂପ କିମ୍ବା ସ୍ଥାନିକ ସୀମାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ। ଏମିତି ଅସୀମ ବିସ୍ତାର ସମ୍ମୁଖରେ ମାନବ ଭାଷା ଥମକି ଯାଏ; ତେଣୁ ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ, ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ‘ନେତି ନେତି’, ‘ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ’ ଏହି ନକାରାତ୍ମକ ଯୁକ୍ତିପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାଧକଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ କୌଣସି ସୀମିତ ଧାରଣା ଯେଉଁ ଅନନ୍ତକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ତାହା ସେଥିରେ ପହଞ୍ଚି ପାରେ ନାହିଁ। ସେହି ଏକା ଅବ୍ୟକ୍ତ ବାସ୍ତବତାକୁ ଯେତେବେଳେ ଦୈବ କୃପା ଓ ବିଶ୍ୱାଭିବ୍ୟକ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ସଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ କିମ୍ବା ଈଶ୍ୱର ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ; ଅନନ୍ତ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଗୁଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଈଶ୍ୱର, ଯିଏ ପ୍ରେମରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପଥ ଦେଖାନ୍ତି, ପୋଷଣ କରନ୍ତି ଓ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏହି ସମାନ ବାସ୍ତବତା ବିଷୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ଭାବରେ କହନ୍ତି; ସେଠାରେ ସେ ସେହି ଜ୍ଞାନକ୍ଷେତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଯାହାଦ୍ୱାରା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଉଭୟର ଅତୀତ ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଜାଣିହୁଏ।

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ମୌଳିକ ପ୍ରକୃତି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ, ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରେ: ପରମ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଶୁଦ୍ଧ ଚୈତନ୍ୟ, ଏବଂ ଅମିଶ୍ର ଆନନ୍ଦ। ବ୍ରହ୍ମ କେବଳ ବିଦ୍ୟମାନ ନୁହନ୍ତି; ସେ ସ୍ୱୟଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ସେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶିତ ଚୈତନ୍ୟ, ଯାହାର ଆଲୋକରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣା ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ହିଁ ଅବିଚଳିତ ପରମାନନ୍ଦ, ଯାହାକୁ ଟିକାଇ ରଖିବା ପାଇଁ ନିଜ ବାହାରେ କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମ ଅବିଭାଜ୍ୟ, ଏବଂ ବେଦାନ୍ତ ଏହି ଗୁଣକୁ ଅଦ୍ୱୈତ କୁହେ; ତେଣୁ ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କଠାରୁ ପୃଥକ, ଶୂନ୍ୟରୁ ସୃଷ୍ଟ କୌଣସି ସତ୍ତା ନୁହେଁ, ବରଂ ମାୟା ନାମକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପରମ ସତ୍ୟର ପଟରେ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ ଏକ ନିରନ୍ତର, ପବିତ୍ର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି।

ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସାଧକଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦାନ୍ତର ସବୁଠାରୁ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ପ୍ରକାଶ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା, ଆତ୍ମନ୍, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାତ୍ମକ ବାସ୍ତବତା, ବ୍ରହ୍ମ, ମଧ୍ୟରେ ମୌଳିକ ଏକତା। ଏହି ଏକତା ଉପନିଷଦର ମହାବାକ୍ୟମାନଙ୍କରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଧୃତ; ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମିଳୁଥିବା ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି, ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ’, ଏବଂ ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦର ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମିଳୁଥିବା ତତ୍ତ୍ୱମସି, ‘ତୁମେ ତାହା’। ଏହି ବାକ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ଶିଖାଏ ଯେ ମାନବୀୟ ଦୁଃଖ ନିଜ ଓ ପରମ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛେଦର ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅବିଦ୍ୟା ନାମକ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆତ୍ମା ଆବୃତ ହେଲେ, ସେ କେବଳ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ଦେହ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ସହିତ ନିଜକୁ ଏକାତ୍ମ କରେ; ଏବଂ ଏହି ଭୁଲ ପରିଚୟ ହିଁ ତାକୁ ଜନ୍ମ-ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚକ୍ରରେ ଘୁଞ୍ଚାଇ ବୁଲାଏ।

ତେଣୁ ମୋକ୍ଷ କୌଣସି ନୂଆ ଅବସ୍ଥାର ପ୍ରାପ୍ତି କିମ୍ବା କୌଣସି ଦୂର ସ୍ୱର୍ଗରେ ପହଞ୍ଚିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭିନ୍ନ ନିଜର ଆଦି ପରିଚୟ ପ୍ରତି ଜାଗରଣ। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଲୋକର ଏହି ପରମ ଊଷାରେ ଭୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲୀନ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ କେବଳ ସ୍ଥଗିତ ନ ହୋଇ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ନାମରେ ଅଭିହିତ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଋଷି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଏକମାତ୍ର ଦିବ୍ୟ ଚୈତନ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନୃତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ସହିତ ନିରନ୍ତର ସହବାସରେ ବଞ୍ଚୁଥିବା ଏପରି ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂବେଦନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ପ୍ରେମ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମତା ଓ ଅସୀମ କରୁଣା ବିକିରଣ କରେ; ପୃଥକତାର ଭ୍ରମ ଖସିଯିବା ପରେ ରକ୍ଷା ବା ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଆଉ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ନାହିଁ।

ନିର୍ଗୁଣ ଓ ସଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ସହ ପ୍ରଥମ ସାକ୍ଷାତ କରୁଥିବା ଯେ କେହି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି: ସେହି ପରମ ବାସ୍ତବତା କିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁଣହୀନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମର ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଈଶ୍ୱର ହୋଇପାରିବ? ବେଦାନ୍ତର ଉତ୍ତର: ପାର୍ଥକ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମରେ ନାହିଁ, ଯିଏ ଏକ ଓ ଅବିଭାଜ୍ୟ ରହନ୍ତି; ପାର୍ଥକ୍ୟ ସାଧକଙ୍କ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ। ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ ପରମକୁ ସେ ନିଜେ ଯେମିତି ଅଛନ୍ତି ସେମିତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, କୌଣସି ଜ୍ଞାତା ସହିତ ସମ୍ପର୍କର ପୂର୍ବରୁ ଏବଂ ପରେ। ସଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ ସେହି ଏକା ପରମକୁ ସେମିତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଯେମିତି ତାହା ପ୍ରେମ, ପୂଜା ଓ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ; ସେହି ଗୁଣ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ରୂପ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଆବଶ୍ୟକ। କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକା ବାସ୍ତବତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭିନ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଏ। ବେଦାନ୍ତ ଗୁରୁମାନେ ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ସାଧକମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଯାହା ସର୍ବାଧିକ ଉପଯୁକ୍ତ, ତାହା ଅର୍ଥାତ୍ ରୂପହୀନ ଧ୍ୟାନ ହେଉ ବା ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆରାଧନା, ସେହି ପଥକୁ ପରିଚାଳିତ କରିଆସିଛନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟକ ବେଦାନ୍ତ ଶିକ୍ଷାକୁ ପରମ ବାସ୍ତବତାର ପ୍ରାୟ ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ବିବରଣଠାରୁ ଯାହା ଅଲଗା କରେ, ତାହା ହେଉଛି ଏହି ଉପଲବ୍ଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ସାଧକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଯୋଡ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ଏହି ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିପାଦନ। ଲକ୍ଷ୍ୟ କୌଣସି ଦୂର ସ୍ଥାନ ନୁହେଁ ଯେଉଁଠି ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ପଡ଼େ, କିମ୍ବା ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜନ କରିବାକୁ ଥିବା କୌଣସି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନୁହେଁ; ବରଂ ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ ଏକ ସତ୍ୟ, ଯାହାକୁ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ଆବୃତ କରି ରଖିଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ପ୍ରତି ଜାଗ୍ରତ ଋଷି ନୂଆ କିଛି ହୋଇଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ କେବଳ ଦେହ ଓ ମନର ଅସ୍ଥାୟୀ ଆବରଣକୁ ନିଜର ସମଗ୍ର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଭୁଲ କରିବା ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି। ସେଥିପାଇଁ ବେଦାନ୍ତ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାୟତଃ ପ୍ରାପ୍ତିର ନୁହେଁ, ସ୍ମରଣର ଭାଷାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ; କାରଣ ଅନ୍ୱେଷଣର ଶେଷରେ ଯାହା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ତାହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଅନୁପସ୍ଥିତ କିମ୍ବା ପହଞ୍ଚ ବାହାରେ ଥିଲା ନାହିଁ।