ଅନନ୍ତ ସୂତ୍ର

ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନର ବିଶାଳ ଓ ଗଭୀର ପରିସରରେ, ଧର୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ମାନବ ସମାଜ ଉଭୟକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ତମ୍ଭ ଭାବେ ଛିଡ଼ା। ସଂସ୍କୃତ ଧାତୁ "ଧୃ" ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ଧାରଣ କରିବା, ପୋଷଣ କରିବା, ଅବଲମ୍ବନ ଦେବା, କିମ୍ବା ରକ୍ଷା କରିବା, ଧର୍ମ ତାହା ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସ୍ଥିରତା ବଜାୟ ରଖେ। ଏହା କେବଳ ନୈତିକ ଆଦେଶର ଏକ ସମୂହ ନୁହେଁ, ବରଂ ବାସ୍ତବତାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ କ୍ରମ ସ୍ୱୟଂ।

ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଜଳେ ଏବଂ ଜଳ ତଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସତ୍ତାର ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ପ୍ରକୃତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଥାଏ ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସନ୍ତୁଳନରେ ଯୋଗଦାନ କରେ। ମନୁସ୍ମୃତି ଧର୍ମକୁ ଏପରି ଭାବେ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରେ ଯାହା ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗମ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ପୁରୁଷମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସଦାଚାରୀ ଲୋକମାନେ ହୃଦୟରେ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଏହି ସଂଜ୍ଞା ଧର୍ମକୁ କୌଣସି ଅମୂର୍ତ୍ତ ନିୟମରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରକୃତରେ ଆତ୍ମସାତ କରିଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ୍ତ ଆଚରଣରେ ସ୍ଥାପିତ କରେ। ମୀମାଂସା ଦର୍ଶନ ଏକ ପରିପୂରକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦିଏ, ଏହା ଧରି ଯେ ଧର୍ମ ତାହା ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାଧାରଣ କଲ୍ୟାଣ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବେ ବୈଦିକ ବିଧିଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ଏହା ଧାରଣାକୁ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପସନ୍ଦ ବଦଳରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରାମାଣ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।

ଯେତେବେଳେ ମାନବ ନିଜ ଚିନ୍ତା, ବାଣୀ ଓ କର୍ମକୁ ଏହି ସାର୍ବଜନୀନ କ୍ରମ ସହିତ ସମନ୍ୱିତ କରେ, ସେମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ବିରୁଦ୍ଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ବଦଳରେ ସୃଷ୍ଟିର ଦିବ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସମନ୍ୱୟ କେବେ ବି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଏଥିପାଇଁ ସେହି ସକ୍ରିୟ ଅନୁଶାସନ ଆବଶ୍ୟକ ଯାହା ଅଗ୍ନିକୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଜଳାଇ ରଖେ ଏବଂ ଜଳକୁ ତଳକୁ ପ୍ରବାହିତ କରେ, ଏକ ସଚେତନ ପସନ୍ଦ ଯାହା ଏକ ବୃହତ୍ତର ଢାଞ୍ଚା ଭିତରେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର।

ମାନବ ସ୍ତରରେ, ଧର୍ମ ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ନୈତିକତା, ସଦାଚାର, ଆଇନ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସାମିଲ। ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବାକୁ କହେ, ନିଜ ପରିବାର, ସମାଜ ଓ ସ୍ୱୟଂ ପୃଥିବୀ ପ୍ରତି ପବିତ୍ର ଦାୟିତ୍ୱର ସମ୍ମାନ କରି। ଏହା କୌଣସି ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଆଇନି ସଂହିତା ନୁହେଁ, ବରଂ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମ୍ପର୍କରେ ଜୀବନ କିପରି ଯାପନ କରାଯିବା ଉଚିତ ସେ ବିଷୟରେ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ, ଧର୍ମ ସ୍ୱଧର୍ମ, ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରସଙ୍ଗ-ନିର୍ଭର। ଜଣେ ଛାତ୍ରଠାରୁ ଯାହା ଦାବି କରାଯାଏ, ତାହା ଜଣେ ଗୃହସ୍ଥ, ଜଣେ ଶାସକ, କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧକଙ୍କଠାରୁ ଦାବି କରାଯାଉଥିବା ଜିନିଷଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଓ ସ୍ଥିତିର ନିଜସ୍ୱ ଦାୟିତ୍ୱ ଥାଏ ଯାହାକୁ କାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ସରଳ ଭାବେ ବଦଳାଯାଇ ନ ପାରେ। ସ୍ୱାର୍ଥପର ଆସକ୍ତି ବିନା ନିଜ ଅନନ୍ୟ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ଚିହ୍ନିବା ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ତତାର ସହ ପାଳନ କରିବା ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷା, ଯାହା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।

ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ, ଶ୍ଲୋକ ୩୫ରେ, କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ନିଜ ଧର୍ମ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଳନ କରି ମରିବା, ଅନ୍ୟର ଧର୍ମ ଭଲ ଭାବେ ପାଳନ କରିବା ଅପେକ୍ଷା ଉତ୍ତମ। ନିଜ ପ୍ରକୃତିର ବିପରୀତ ଏକ ପଥ ବାହାରୁ ସଫଳ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତ ବିପଦ ବହନ କରେ। ଗୀତାର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ, ଶ୍ଲୋକ ୪୭ରେ ଏହି ସମାନ ପରାମର୍ଶ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରନ୍ତି। ନିଜ ସମଗ୍ର ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟରେ, ସେ ଏହା ସୁଦୃଢ଼ କରନ୍ତି ଯେ ସ୍ୱଧର୍ମ, ଅନ୍ୟ କାହାର ଅଧିକ ପ୍ରଶଂସିତ ପଥ ପାଖରେ ଯେତିକି ନମ୍ର ଦେଖାଯାଉ, ସେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଛିଡ଼ା ହେବାର ଏକମାତ୍ର ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଭିତ୍ତି ହୋଇ ରହେ।

ଶେଷରେ, ଧର୍ମର ଅନୁସରଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୁକ୍ତି, ବା ମୋକ୍ଷରୁ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ। ଧର୍ମପରାୟଣତା, ସତ୍ୟ ଓ କରୁଣାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜୀବନ ଯାପନ କରି, ସାଧକ ନିଜ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ କ୍ରମଶଃ ସଂସାର ନାମକ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅନନ୍ତ ଚକ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏହି ବୃହତ୍ତର ଅର୍ଥରେ ଧର୍ମ କେବେ ବି କେବଳ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଏକ ନୈତିକ ତାଲିକା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସେହି ଅନୁଶାସନ ଯାହାଦ୍ୱାରା ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମା କ୍ରମଶଃ କ୍ଷୟ ପାଏ।

ଧର୍ମ ପଥ ଓ ଗନ୍ତବ୍ୟ ଉଭୟ, ସେହି ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଆଲୋକ ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମାକୁ ପୃଥକତାର ଭ୍ରମରୁ ପରମାତ୍ମା ସହିତ ନିଜ ଅନ୍ତିମ ଏକତାର ଉପଲବ୍ଧି ଆଡ଼କୁ ଫେରାଇ ନିଏ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ଗମ୍ଭୀରତାର ସହ ନିଏ, ତାହାର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଦୈନିକ ଦାବିରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୂର୍ବରୁ ସେହି ପଥରେ ଚାଲିଛି ଯାହାକୁ କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ନିକଟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ଏକ ପଥ ଯାହା ଶେଷରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଘରକୁ ନେଇଯାଏ।

ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜିଂ ଦିଗ ହେଉଛି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ ମାପିବାର ପ୍ରଲୋଭନକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବା, ଏହି ସେହି ସତର୍କବାଣୀ ଯାହା କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ଏକକ ରଣକ୍ଷେତ୍ର ପସନ୍ଦ ବଦଳରେ ସାଧାରଣ ଦୈନିକ ତୁଳନାରେ ପ୍ରୟୋଗ। ଏକ ଛାତ୍ରର ଅନୁଶାସିତ ଅଧ୍ୟୟନର ଧର୍ମ ଏକ ଶାସକର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଶାସନର ଧର୍ମ ପାଖରେ ଅସାଧାରଣ ଦେଖାଯାଏ। ତଥାପି ଗୀତା ଉଭୟକୁ ସମାନ ଭାବେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଏବଂ, ଯେତେବେଳେ ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ଫଳ ପ୍ରତି ସ୍ୱାର୍ଥପର ଆସକ୍ତି ବିନା ପାଳନ କରାଯାଏ, ସମାନ ମୁକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ନେବାରେ ସମାନ ସକ୍ଷମ ବୋଲି ମାନେ।

ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଜୀବନର ଚାରି ପାରମ୍ପରିକ ଅବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ଆହୁରି ପ୍ରସଙ୍ଗ-ସମ୍ବଦ୍ଧ କରେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅନୁଶାସିତ ଅଧ୍ୟୟନର ଅବସ୍ଥା; ଗୃହସ୍ଥ, ଗୃହସ୍ଥ ଦାୟିତ୍ୱର ଅବସ୍ଥା; ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ସାଂସାରିକ ଆସକ୍ତିରୁ କ୍ରମଶଃ ପୃଥକ ହେବାର ଅବସ୍ଥା; ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗର ଅବସ୍ଥା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାର ନିଜସ୍ୱ ଧର୍ମ ଅଛି। ଯେଉଁ ଆଚରଣ ଜୀବନବ୍ୟାପୀ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଛାତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ୍ୟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ସେ ଆଚରଣ ପରିବାର ପାଳନ କରି ସାରିଥିବା ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୃଥକ ହେବାର ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଥିବା ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଚିତ ହେବ। ଏହି ସ୍ତରୀୟ ଢାଞ୍ଚାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ଧର୍ମକୁ କେବେ ବି ଏକ ସର୍ବଜନୀନ ତାଲିକାରେ ସୀମିତ କରାଯାଇ ନ ପାରେ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରତି ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ। ଏହା ବଦଳରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଥର ନୂତନ ଭାବେ, ବ୍ୟକ୍ତିର ବୟସ, ଭୂମିକା ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ, ସର୍ବଦା ସତ୍ୟ ଓ ଅହିଂସାର ସେହି ବ୍ୟାପକ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଏକତ୍ର କରେ।

ଧର୍ମର ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ଠିକ୍ ସାର୍ବଜନୀନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରୟୋଗର ଏହି ସଂଯୋଗରେ ନିହିତ। ଗୋଟିଏ ଶାଶ୍ୱତ କ୍ରମ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାରରେ ରହିଛି, ତଥାପି ସେହି କ୍ରମ ଏହା ସହ ସମନ୍ୱୟରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ଦାବି କରେ। ଏଣୁ ଧର୍ମକୁ ବୁଝିବା କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ନିୟମ ମନେ ରଖିବା ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷଣରେ, ବୃହତ୍ତର କ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ପ୍ରକୃତରେ କ'ଣ ଦାବି କରେ ତାହା ଚିହ୍ନିବା ଶିଖିବା, ଏବଂ ପରେ ବିଦ୍ୱେଷ, ତୁଳନା ବା ପ୍ରୟାସର ଫଳ କିପରି ମିଳିବ ସେଥିପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ବିନା ସେହି ଦାବି ପୂରଣ କରିବାର ଅନୁଶାସନ ପାଇବା।