ଭକ୍ତି

“ଭକ୍ତି” ଶବ୍ଦଟି ସଂସ୍କୃତ ଧାତୁ “ଭଜ୍” ରୁ ଆସିଛି; ଏହାର ଅର୍ଥ ଭାଗ ବାଣ୍ଟିବା, ସଂଯୁକ୍ତ ହେବା, ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବା ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଭଲ ପାଇବା। ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନରେ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନମାର୍ଗ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଏବଂ ଧ୍ୟାନଲୀନତାର ମାର୍ଗ ରାଜଯୋଗ, ଦୁହିଁଙ୍କୁ କଠୋର ମାନସିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ତପସ୍ୱୀ ସହନଶୀଳତା ଆବଶ୍ୟକ। ଭକ୍ତିଯୋଗ ତାହା ପରିବର୍ତ୍ତେ ମାନବ ହୃଦୟର ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବାବେଗିକ ସାମର୍ଥ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରେ, ସାଂସାରିକ ଆସକ୍ତିକୁ ପରମ ସତ୍ତା ପ୍ରତି ଉନ୍ନତ, ନିଃସର୍ତ୍ତ ପ୍ରେମରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରେ।

ନାରଦ ଭକ୍ତିସୂତ୍ର ନିଜର ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ସୂତ୍ରରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂଜ୍ଞା ଦିଏ: ସା ତ୍ୱସ୍ମିନ୍ ପରମପ୍ରେମରୂପା, ଅମୃତସ୍ୱରୂପା ଚ। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦିଗରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ସେହି ପ୍ରେମ ପରମ, ନିଃସର୍ତ୍ତ ସ୍ନେହର ପ୍ରକୃତିର; ନିଜ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସ୍ୱରୂପରେ ତାହା ଶାଶ୍ୱତ ଅମୃତ, ଅମରତ୍ୱ ସ୍ୱୟଂ।

ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ପୁରାଣ ନିଜ ସପ୍ତମ ସ୍କନ୍ଧର ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଏବଂ ଗୋସ୍ୱାମୀ ତୁଳସୀଦାସଙ୍କ ରାମଚରିତମାନସ, ଉଭୟ ନବଧା ଭକ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ନଅଟି କ୍ରମିକ ରୂପ, ଯେଉଁଥିରେ ଭକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

ଶ୍ରବଣ ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା ଓ କାହାଣୀ ଏକାଗ୍ରତାର ସହିତ ଶୁଣିବା; ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ଶୁକଦେବଙ୍କ ଠାରୁ ଭାଗବତ ଶ୍ରବଣ କରିଥିଲେ, ତାହା ଏହାର ଉଦାହରଣ। କୀର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ଦିବ୍ୟ ନାମକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗାନ ଓ ଉତ୍ସବ କରିବା; ଏହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଶୁକଦେବ ବହନ କରିଥିଲେ, ପରେ ଚୈତନ୍ୟ ଓ ମୀରାବାଇ ଏହାକୁ ଅଗ୍ରସର କରିଥିଲେ। ସ୍ମରଣ ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦିବ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତିର ନିରନ୍ତର ସ୍ମୃତି; ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରୀକ୍ଷା ବିରୁଦ୍ଧରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରି ରହିଥିବା ପ୍ରହ୍ଲାଦ ତାହାର ମୂର୍ତ୍ତ ରୂପ।

ପାଦସେବନ ହେଉଛି ପବିତ୍ର ଚରଣ, ମନ୍ଦିର ଓ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରତି ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେବା; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣରେ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ସେବା ଏହାର ଉଦାହରଣ। ଅର୍ଚ୍ଚନ ହେଉଛି ଫୁଲ, ଜଳ, ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା; ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ପଣର ଶାସନ ଏହାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ବନ୍ଦନ ହେଉଛି ଅହଂକାରବିହୀନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନମ୍ର ପ୍ରଣାମ; ବୃନ୍ଦାବନର ଧୂଳିରେ ଅକ୍ରୂରଙ୍କ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣିପାତ ଏହାର ଉଦାହରଣ।

ଦାସ୍ୟ ହେଉଛି ଦୈବ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସେବକ ଭାବରେ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା; ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ହନୁମାନଙ୍କ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ସେବା ଏହାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ରୂପ। ସଖ୍ୟ ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଆତ୍ମୀୟତା ସହିତ ଦିବ୍ୟଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତା କରିବା; ଅର୍ଜୁନ ଓ ସୁଦାମା ପ୍ରତ୍ୟେକେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ଯେପରି ବନ୍ଧୁତା କରିଥିଲେ, ତାହା ଏହାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ଆତ୍ମନିବେଦନ ହେଉଛି ଶରୀର, ମନ, ଆତ୍ମା ଓ ଅହଂକାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା; ବାମନଙ୍କୁ ନିଜର ମସ୍ତକ ହିଁ ଅର୍ପଣ କରିଥିବା ରାଜା ବଳି ଏହାର ଉଦାହରଣ।

ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରା ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭକ୍ତ ‘ଭାବ’ ନାମକ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବାବେଗିକ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ରଖନ୍ତି। ଶାନ୍ତଭାବ ହେଉଛି ପ୍ରଶାନ୍ତ ବିସ୍ମୟ; ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ମହିମା ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଧାରଣ କରିଥିବା ଧ୍ୟାନମୟ ଭୟଭକ୍ତି ଏହା। ଦାସ୍ୟଭାବ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସେବା; ଯେଉଁଥିରେ ହନୁମାନଙ୍କ ପରି ଭକ୍ତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପରମ ପ୍ରଭୁ ଓ ନିଜକୁ ବିନମ୍ର ସେବକ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ସଖ୍ୟଭାବ ହେଉଛି ସମାନ ସ୍ତରର ସାହଚର୍ଯ୍ୟ; ଅର୍ଜୁନ ଓ ବ୍ରଜର ଗୋପବାଳକମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ବନ୍ଧୁ ଭାବରେ ଯେଉଁ ଭାବ ବାଣ୍ଟିଥିଲେ।

ବାତ୍ସଲ୍ୟଭାବ ହେଉଛି ପିତାମାତାଙ୍କ କୋମଳତା; ଯେଉଁଥିରେ ଯଶୋଦାଙ୍କ ପରି ଭକ୍ତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯତ୍ନ ଓ ପୋଷଣର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିବା ମୂଲ୍ୟବାନ, ଅସହାୟ ଶିଶୁ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ମଧୁରଭାବ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧୁର ମିଳନ, ଭକ୍ତିର ମୁକୁଟ; ଯେଉଁଥିରେ ଆତ୍ମା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରିୟତମ ଭାବରେ ଭଲ ପାଏ, ପ୍ରେମିକ ଓ ପ୍ରେମାସ୍ପଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୀମା ଲିଭାଇ ଦିଏ। ବୃନ୍ଦାବନର ଗୋପୀମାନେ, ମୀରାବାଇ ଓ ଆଣ୍ଡାଳ ଏହି ଭାବର ମୂର୍ତ୍ତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ।

ଭାରତୀୟ ଭକ୍ତିର ଏକ ବିଶେଷ ଦୀପ୍ତି ହେଉଛି ଗୁଣ ସହିତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ, ସାକାର ରୂପର ସଗୁଣ ଉପାସନା ଏବଂ ଆକାରହୀନ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ପରମ ସତ୍ତାର ନିର୍ଗୁଣ ଉପାସନା ମଧ୍ୟରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସମନ୍ୱୟ। ତୁଳସୀଦାସ ରାମଚରିତମାନସରେ ଏହା ସିଧା କହିଛନ୍ତି: ସଗୁନହି ଅଗୁନହି ନହିଁ କଛୁ ଭେଦା, ଗାବହିଁ ମୁନି ପୁରାନ ବୁଧ ବେଦା; ଅର୍ଥାତ୍ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଓ ଗୁଣରହିତ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ଯେପରି ଋଷି, ପୁରାଣ ଓ ବେଦ ସ୍ୱୟଂ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

ଭକ୍ତିର ଶୀତଳତାରେ ଜଳ ଯେପରି ବରଫରେ ଘନୀଭୂତ ହୁଏ ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଉଷ୍ଣତାରେ ପୁଣି ଜଳରେ ତରଳେ, ସେହିପରି ଆକାରହୀନ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜର ମୋହନ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ବିଠ୍ଠଳ, କୃଷ୍ଣ, ରାମ, ଶିବ କିମ୍ବା ଦେବୀ, ଯେକୌଣସି ରୂପ ହେଉ, ତାହା ସେହି ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରେମରୁ ହିଁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ ଯାହାକୁ ଭଲ ପାଇବା ପାଇଁ ଏକ ମୁଖ ଆବଶ୍ୟକ।

ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଓ ରାଜଯୋଗ ଉଭୟ ସାଧାରଣ ମାନବିକ ଭାବନାକୁ ମୁକ୍ତିର ପଥରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପ୍ରଶମନ କିମ୍ବା ଅତିକ୍ରମ କରିବାର ବିଷୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତି ଏହାର ବିପରୀତ ଯୁକ୍ତି ଦିଏ: ଅଧିକାଂଶ ପରମ୍ପରା ସାଧକଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଆସକ୍ତି ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ କହନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକର ଦିଗ ସାଂସାରିକ ବସ୍ତୁରୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଫେରିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ମୁକ୍ତିର ବାହନ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଭକ୍ତକୁ ମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ପ୍ରେମ ଲିଭାଇବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ; ପ୍ରେମକୁ କେବଳ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଖୋଜିବାକୁ ପଡ଼େ। ସେହି ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସାଧନ ପାଇଁ ହିଁ ନଅଟି ଅଙ୍ଗ ମୂର୍ତ୍ତ ସାଧନା ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ।

ପାଞ୍ଚଟି ଭାବ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ସେମାନେ ଭକ୍ତିକୁ ଗୋଟିଏ ସଠିକ୍ ଭାବାବେଗିକ ଭଙ୍ଗୀରେ ସୀମିତ କରିବାକୁ ମନା କରନ୍ତି। ବିସ୍ମୟଭରା ଦୂରତା, ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସେବା, ସହଜ ବନ୍ଧୁତା, ସୁରକ୍ଷାତ୍ମକ କୋମଳତା, କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଧୁର ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ସାଧକ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏକ ଏମିତି ଆଦର୍ଶ ପାଆନ୍ତି ଯାହା ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ପୂଜନୀୟ ଭକ୍ତ ଅନୁସରଣ କରିସାରିଛନ୍ତି। ଏହି ବୈଚିତ୍ର୍ୟ ନିଜେ ଭକ୍ତିର ଯୁକ୍ତିର ଅଂଶ: ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସେହି ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଇହେବ ଯାହା ଯେକୌଣସି ହୃଦୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଗଢ଼େ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭକ୍ତକୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ୱୀକୃତ ଭାବରେ ଢାଳିବାକୁ ହେବ ବୋଲି ଦାବି କରାଯାଏ ନାହିଁ।

ନଅଟି ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସିଟି ପରବର୍ତ୍ତୀଟି ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ଦାବି କରେ ନାହିଁ। ପରମ୍ପରା କେଉଁଠି ଏପରି ଜିଦ କରେ ନାହିଁ ଯେ ଶ୍ରବଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିପକ୍ୱ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କୀର୍ତ୍ତନ ଆରମ୍ଭ ହେବ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଦାସ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସଖ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଜଣେ ଭକ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କ କାହାଣୀ ଶୁଣିପାରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗାଇପାରେ, ଏବଂ ଏକ ସାଧାରଣ ଅପରାହ୍ନରେ ନୀରବରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ଲାଇନରେ ଅପେକ୍ଷା ନକରି ଅନ୍ୟକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରି ପ୍ରାୟ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଚାଲେ। ନଅଟିକୁ ଗୋଟିଏ ସିଡ଼ିର ନଅଟି ପାହାଚ ଭାବରେ ନ ଦେଖି ଏକ ହିଁ ଘରର ନଅଟି ଦ୍ୱାର ଭାବରେ ବୁଝିବା ଅଧିକ ସଂଗତ; ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିକଶିତ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାର ପ୍ରେମକୁ ଗଭୀର କରିବାକୁ ଯଥେଷ୍ଟ।

ଏହି ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାବ କେବଳ ଏକ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ଭାବେ ନ ରହି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭକ୍ତଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷିତ, ସ୍ମରଣ ପାଇଁ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ସେବା ପାଇଁ ହନୁମାନ, ମଧୁର ମିଳନ ପାଇଁ ମୀରାବାଇ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି। ସାଧାରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ବଦଳରେ ନାମଧାରୀ ଜୀବନଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱ ଜରୁରୀ, କାରଣ ଭକ୍ତି ମୂଳତଃ କେବଳ ବୁଝିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସାଧନା। ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣର ଅମୂର୍ତ୍ତ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରକୃତ ବିପଦ ମଧ୍ୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧରି ରହିବା କିପରି ଲାଗେ ତାହା ଅତି କମ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରୀକ୍ଷା, ବିଷ, ଅଗ୍ନି ଓ ନିଜ ପିତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ବଞ୍ଚି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବି ନିଜ ଅନ୍ତରର ମନୋଯୋଗ ନ ହରାଇବା, ଏହି ସାଧନା କ’ଣ ଦାବି କରେ ଏବଂ ଏହା କ’ଣ ସମ୍ଭବ କରେ, ତାହା ସାଧକକୁ ଦେଖାଏ।