భక్తి

“భక్తి” అనే పదం సంస్కృత ధాతువు “భజ్” నుండి వచ్చింది; దీని అర్థం పంచుకోవడం, చెందడం, పాల్గొనడం, మరియు ఆరాధనతో ప్రేమించడం. హిందూ తత్త్వశాస్త్రంలో వివేకవంతమైన జ్ఞానమార్గమైన జ్ఞానయోగం, ధ్యానలీనత మార్గమైన రాజయోగం రెండూ కఠినమైన మానసిక క్రమశిక్షణను, తపోసంపన్నమైన సహనాన్ని కోరుతాయి. భక్తియోగం అందుకు భిన్నంగా మానవ హృదయంలోని సహజమైన భావోద్వేగ శక్తిని ఉపయోగించుకుంటుంది; ప్రాపంచిక అనుబంధాలను పరమాత్మ పట్ల నిర్మలమైన, అనన్యమైన ప్రేమగా ఉన్నతీకరిస్తుంది.

నారద భక్తి సూత్రాలు తమ రెండవ, మూడవ సూత్రాలలో శాస్త్రీయ నిర్వచనాన్ని ఇస్తాయి: సా త్వస్మిన్ పరమప్రేమరూపా, అమృతస్వరూపా చ. భగవంతుని వైపు మళ్లిన ఆ ప్రేమ పరమమైన, నిరుపాధికమైన అనురాగ స్వభావం కలది; తన స్వాభావిక రూపంలో అది శాశ్వతమైన అమృతం, అమరత్వమే.

శ్రీమద్భాగవత పురాణం తన ఏడవ స్కంధంలోని ఐదవ అధ్యాయంలోనూ, గోస్వామి తులసీదాసు రచించిన రామచరితమానసంలోనూ నవధా భక్తిని వర్ణించారు; అవి భక్తి క్రమంగా వికసించే తొమ్మిది దశల రూపాలు.

శ్రవణం అంటే భగవంతుని మహిమలను, కథలను ఏకాగ్రతతో వినడం. రాజు పరీక్షిత్తు శుకమహర్షి నుండి భాగవతాన్ని శ్రవణం చేసినది దీనికి ఉదాహరణ. కీర్తనం అంటే దివ్యనామాలను బిగ్గరగా పాడటం, ఆనందంతో స్తుతించడం. దీనిని స్వయంగా శుకమహర్షి కొనసాగించారు; తరువాత చైతన్య మహాప్రభువు, మీరాబాయి దీనిని ముందుకు తీసుకెళ్లారు. స్మరణం అంటే ప్రతి పరిస్థితిలోనూ దివ్య సాన్నిధ్యాన్ని నిరంతరం స్మరించడం. తన తండ్రి పెట్టిన ప్రతి పరీక్షలోనూ నారాయణుని గట్టిగా పట్టుకుని నిలిచిన ప్రహ్లాదుడు దీనికి ప్రతిరూపం.

పాదసేవనం అంటే పవిత్ర పాదాలు, దేవాలయాలు, జీవంతమైన ప్రకృతి పట్ల అంకితభావంతో సేవ చేయడం. విష్ణువు పాదాలను లక్ష్మీదేవి నిత్యం సేవించడం దీనికి ఉదాహరణ. అర్చనం అంటే పుష్పాలు, జలం, ధూపం, దీపాలతో ఆరాధించడం; రాజు పృథువు అంకితభావంతో చేసిన సమర్పణల పాలన దీనికి నిదర్శనం. వందనం అంటే అహంకారం లేకుండా పూర్ణ వినయంతో నమస్కరించడం. వృందావన ధూళిలో అక్రూరుడు సాష్టాంగపడిన ఘట్టం దీనికి ఉదాహరణ.

దాస్యం అంటే విశ్వసనీయమైన సేవకునిగా దివ్య సంకల్పాన్ని నెరవేర్చడానికి సిద్ధంగా ఉండటం; రాముని పట్ల హనుమంతుని నిస్వార్థ సేవ దీనికి అన్నిటికంటే ప్రధాన ఉదాహరణ. సఖ్యం అంటే భగవంతునితో సంపూర్ణ విశ్వాసంతో, ఆత్మీయతతో స్నేహం చేయడం; అర్జునుడు, సుదాముడు ఒక్కొక్కరు కృష్ణునితో చేసిన స్నేహం దీనికి నిదర్శనం. ఆత్మనివేదనం అంటే శరీరం, మనస్సు, ఆత్మ, అహంకారం అన్నింటినీ పరమాత్మకు పూర్తిగా అర్పించడం; వామనునికి తన తలనే సమర్పించిన రాజు బలి దీనికి ఉదాహరణ.

ప్రతి భక్తుడు ఒక ప్రత్యేకమైన భావ స్వభావం ద్వారా దైవంతో సంబంధం కలిగి ఉంటాడని భక్తి సంప్రదాయం గుర్తిస్తుంది; దానిని భావం అంటారు. శాంతభావం అంటే ప్రశాంతమైన విస్మయం; పరబ్రహ్మ మహిమ ముందు ప్రాచీన ఋషులు ధరించిన ధ్యానపూరితమైన భయభక్తి ఇదే. దాస్యభావం అంటే విశ్వసనీయమైన సేవ; హనుమంతుని వంటి భక్తుడు దేవుణ్ణి పరమ ప్రభువుగా, తనను వినయవంతుడైన సేవకునిగా చూసే భావం ఇది. సఖ్యభావం అంటే సమానస్థాయి సాహచర్యం; అర్జునుడు, బృందావన గోపబాలురు కృష్ణునితో విశ్వసనీయ మిత్రులుగా పంచుకున్న భావం ఇది.

వాత్సల్యభావం అంటే తల్లిదండ్రుల మృదుత్వం; యశోద వంటి భక్తురాలు దేవుణ్ణి సంరక్షణ, పోషణ అవసరమైన విలువైన, నిస్సహాయ శిశువుగా చూస్తుంది. మధురభావం, అంటే మధురమైన ఐక్యం, భక్తికి శిఖరం వంటిది; ఇందులో ఆత్మ దేవుణ్ణి శాశ్వత ప్రియునిగా ప్రేమిస్తుంది; ప్రేమికునికి, ప్రియునికి మధ్య ఉండే ప్రతి హద్దును చెరిపివేస్తుంది. వృందావన గోపికలు, మీరాబాయి, ఆండాళ్ ఈ భావానికి ప్రతిరూపాలు.

భారతీయ భక్తి ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, గుణాలతో కూడిన వ్యక్తిగత, సాకార రూపమైన సగుణ ఆరాధన, రూపరహితమైన, అవ్యక్తమైన పరబ్రహ్మమైన నిర్గుణ ఆరాధన మధ్య అది అందించే అద్భుతమైన సమన్వయం. తులసీదాసు రామచరితమానసంలో దీనిని స్పష్టంగా చెప్పారు: సగుణహి అగుణహి నహిం కఛు భేదా, గావహిం ముని పురాణ బుధ వేదా. అంటే, గుణసహితమైన రూపానికీ, గుణరహితమైన తత్త్వానికీ మధ్య ఎలాంటి భేదం లేదు; ఋషులు, పురాణాలు, వేదాలు స్వయంగా ఇదే ప్రకటిస్తున్నాయి.

భక్తి శీతలతతో నీరు మంచుగా ఘనీభవించి, జ్ఞానమనే ఉష్ణంతో తిరిగి నీరుగా కరిగినట్లే, రూపరహితమైన బ్రహ్మం తన మనోహరమైన దివ్య రూపాలను ధరిస్తుంది. విఠల్, కృష్ణుడు, రాముడు, శివుడు, లేదా దేవి, ఏ రూపమైనా ప్రేమించడానికి ఒక ముఖం కావాలని కోరుకునే భక్తుని ప్రేమ నుండే ఉద్భవిస్తుంది.

జ్ఞానయోగం, రాజయోగం రెండూ సాధారణ మానవ భావోద్వేగాన్ని మోక్షమార్గంలో అధిగమించవలసినదిగా, అదుపు చేయవలసినదిగా, లేదా దాటిపోవలసినదిగా భావిస్తాయి. భక్తి దీనికి విరుద్ధమైన వాదన చేస్తుంది: చాలా సంప్రదాయాలు సాధకుడు దాటిపోవాలని కోరే అనుబంధాలే, ఆకాంక్షలే, వాటి దిశ ప్రాపంచిక వస్తువుల నుండి దైవం వైపు మళ్లినప్పుడు, మోక్షానికి వాహనం కాగలవని అది చెబుతుంది. భక్తుడు విముక్తి పొందడానికి ప్రేమను ఆర్పివేయనవసరం లేదు; ప్రేమకు తన నిజమైన లక్ష్యం దొరికితే చాలు. ఆ దిశ మార్పును సాధించడానికే నవ అంగాలు ఖచ్చితమైన సాధనలుగా ఉన్నాయి.

ఐదు భావాలు ముఖ్యమైనవి, ఎందుకంటే అవి భక్తిని ఒకే సరైన భావోద్వేగ భంగిమకు పరిమితం చేయడానికి నిరాకరిస్తాయి. విస్మయభరితమైన దూరం, విశ్వసనీయ సేవ, సహజమైన స్నేహం, రక్షణాత్మకమైన మృదుత్వం, లేదా సంపూర్ణ మధురమైన సమర్పణ వైపు ఆకర్షితుడైన సాధకుడు, తనకు ముందే నడిచిన గౌరవనీయ భక్తుని ఆదర్శాన్ని అందులో చూస్తాడు. ఈ విస్తృతి భక్తి తర్కంలో భాగమే: ప్రతి హృదయం సహజంగా ఏర్పరచుకునే సంబంధం ద్వారా దైవాన్ని చేరవచ్చు; ప్రతి భక్తుడూ తన స్వభావాన్ని ఒకే ఆమోదిత భావానికి అనుగుణంగా మార్చుకోవాలని కోరడం అవసరం లేదు.

నవ అంగాలలో దేనికీ, ఒకటి పూర్తయ్యాకే మరొకటి ప్రారంభించాలనే నియమం లేదు. శ్రవణం పూర్తిగా పరిపక్వం అయ్యాకే కీర్తనం ప్రారంభించాలని, లేదా దాస్యం సంపూర్ణమయ్యాకే సఖ్యం సాధ్యమని సంప్రదాయం ఎక్కడా పట్టుబట్టదు. భక్తుడు భగవంతుని కథలను వింటాడు, వాటిని బిగ్గరగా పాడతాడు, ఒక సాధారణ మధ్యాహ్నంలో వాటిని నిశ్శబ్దంగా స్మరిస్తాడు; ఇవన్నీ దాదాపు ఏకకాలంలో జరుగుతాయి, ప్రతి అంగం మరొకదానిని బలపరుస్తుంది. తొమ్మిదింటినీ ఒకే ఇంటికి తొమ్మిది ద్వారాలుగా అర్థం చేసుకోవడం, ఒకే నిచ్చెనకు తొమ్మిది మెట్లుగా చూడటం కంటే సరైనది; ప్రతి ద్వారం ఇతరులు అభివృద్ధి చెందకపోయినా ప్రేమను లోతుగా చేయడానికి స్వయంగా సరిపోతుంది.

ఈ బోధనలోని దాదాపు ప్రతి అంగమూ, ప్రతి భావమూ ఒక నైరూప్య వర్గంగా మిగలకుండా ఒక నిర్దిష్ట భక్తునితో ముడిపడి ఉంది. శ్రవణానికి పరీక్షిత్తు, స్మరణానికి ప్రహ్లాదుడు, సేవకు హనుమంతుడు, మధురైక్యానికి మీరాబాయి నిలుస్తారు. సాధారణ వర్ణనలకు బదులుగా పేరుపెట్టిన జీవితాలను చూపడం ముఖ్యమైనది; ఎందుకంటే భక్తి మూలంగా కేవలం అర్థం చేసుకోవడానికి కాదు, జీవించడానికే ఉద్దేశించిన సాధన. నిరంతర స్మరణం అనే నైరూప్య నిర్వచనం, నిజమైన ప్రమాదం మధ్య దైవాన్ని పట్టుకుని నిలవడం ఎలా అనిపిస్తుందో చాలా తక్కువగా వివరిస్తుంది. ప్రహ్లాదుని నిర్దిష్ట పరీక్ష, విషం, అగ్ని, తన తండ్రి ఆగ్రహం నుండి బయటపడుతూ కూడా తన అంతర్గత ధ్యాసను ఒక్క క్షణమైనా కోల్పోకపోవడం, సాధనకు ఏమి కావాలో, అది ఏమి సాధ్యం చేస్తుందో సాధకునికి చూపిస్తుంది.