ఆత్మ

హిందూ తత్త్వశాస్త్రంలోని కేంద్ర బోధనలలో, ఆత్మ అనేది అంతరతమ స్వయాన్ని సూచిస్తుంది; ప్రతి జీవిలో ఉండే శుద్ధ సాక్షి చైతన్యమే అది. ఇది పుట్టి, వృద్ధి చెంది, మరణించే భౌతిక శరీరం కాదు; ఆలోచన, మనోభావం, పరిస్థితులతో నిరంతరం మారే మనస్సు లేదా అహంకారం కూడా కాదు. బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులో ఋషి యాజ్ఞవల్క్యుని సంవాదంలో, ఈ ఆత్మ చూడలేని ద్రష్ట, వినలేని శ్రోత, తనను తప్ప మరే సాధనం ద్వారా తెలుసుకోలేని జ్ఞాత అని సూచించబడింది. అది స్వయంగా ఆ కాంతి, దాని ద్వారానే సమస్త జ్ఞానం సంభవిస్తుంది.

వేదాంతం, మనిషి సాధారణంగా తనను గుర్తించుకునే మూడు శరీరాల నుండి ఆత్మను జాగ్రత్తగా వేరు చేస్తుంది: మాంసం, ఎముకలతో కూడిన స్థూల శరీరం; శ్వాస, మనస్సు, బుద్ధితో కూడిన సూక్ష్మ శరీరం; మరియు జన్మ నుండి జన్మకు మోసుకుపోయే సంస్కారాలతో కూడిన కారణ శరీరం. ఆత్మ ఈ మూడింటికీ ఆధారమై వాటిని ప్రకాశింపజేస్తుంది, కానీ వాటిలో ఏదీ కాదు. సూర్యుడు వస్తువులను ప్రకాశింపజేస్తాడు, కానీ తాను ఏ వస్తువూ కాడు, అలాగే. ఈ భేదం కేవలం అమూర్త సిద్ధాంతం కాదు. ఇది ఆత్మ-విచారణ యొక్క ప్రతి సాధనకు ఆరంభ బిందువు, ఎందుకంటే ఈ మారే ఆవరణలనే మారని ఆత్మగా భావించడం వల్లనే దుఃఖం కలుగుతుందని చెప్పబడింది.

ఉపనిషత్తుల అత్యంత సమూలమైన ప్రకటన ఏమిటంటే, ఈ అంతరతమ స్వయం సమస్త విశ్వానికి ఆధారమైన పరమ సత్యమైన బ్రహ్మం నుండి వేరు కాదు. ఛాందోగ్య ఉపనిషత్తు, ఆరవ అధ్యాయం, ఎనిమిదవ ఖండం, ఏడవ శ్లోకంలో, ఋషి ఉద్దాలకుడు తన కుమారుడు శ్వేతకేతువుకు నీటిలో కరిగిన ఉప్పు అనే ప్రసిద్ధ ఉపమానం ద్వారా ఈ బోధ చేస్తాడు. ఉప్పు కనిపించకుండానే ప్రతి నీటి బిందువులో వ్యాపించి ఉన్నట్లు, బ్రహ్మం యొక్క సూక్ష్మ సారం ఆత్మతో సహా అన్ని వస్తువులలో వ్యాపించి ఉంది. ఈ బోధ ‘తత్ త్వమ్ అసి’, అంటే ‘అది నీవే’ అనే మాటతో ముగుస్తుంది. మరొకచోట, బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తు మొదటి అధ్యాయంలో, ‘అహం బ్రహ్మాస్మి’, అంటే ‘నేను బ్రహ్మాన్ని’ అనే ప్రకటన, సాధకుని స్వంత దృష్టికోణం నుండి అదే ఏకత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ మహావాక్యాలు భవిష్యత్తులో పొందవలసిన సాఫల్యాన్ని వర్ణించవు. అజ్ఞానం వల్ల తాత్కాలికంగా దాగి ఉన్న, కానీ సదా ఉన్న సత్యాన్ని అవి సూచిస్తాయి.

ఆత్మను ఇతర వస్తువుల వలె ఒక విషయంగా గ్రహించలేము కాబట్టి, ఉపనిషత్తులు తరచుగా దానిని వర్ణన ద్వారా కాక నిషేధం ద్వారా బోధిస్తాయి. బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తు, నాలుగవ అధ్యాయం, ఐదవ ఖండంలో, ఋషి యాజ్ఞవల్క్యుడు ఆత్మను సానుకూలంగా వర్ణించే ప్రతి ప్రయత్నానికి ‘నేతి నేతి’, అంటే ‘ఇది కాదు, ఇది కాదు’ అనే మాటతో సమాధానమిస్తాడు. ఈ విధంగా ప్రతి పరిమిత గుణం తొలగిపోతుంది, చివరికి ఆత్మ స్వయమే మిగులుతుంది. అక్కడ అది సంపూర్ణమైన, శుద్ధమైన చైతన్యంగా వర్ణించబడింది—లోపల, బయట ఉప్పు తప్ప మరేదీ లేని ఉప్పు ముద్దలా. ఈ నిషేధం శూన్యంలో ముగియడానికి ఉద్దేశించబడలేదు. అబద్ధ గుర్తింపులను తొలగించి, ఇప్పటికే ఉన్న నిజమైన ఆత్మను కేవలం కల్పన ద్వారా కాక ప్రత్యక్షంగా గుర్తించేందుకు ఇది మార్గం తెరుస్తుంది.

సంక్షిప్తమైనా అత్యంత గాఢమైన మాండూక్య ఉపనిషత్తు, చైతన్యం యొక్క మూడు సాధారణ అవస్థలు—జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి—మరియు వీటన్నింటికీ అతీతమైన నాలుగవ అవస్థ, తురీయం—ద్వారా ఆత్మను పరిశీలించి ఒక అనుబంధ దృష్టిని అందిస్తుంది. జాగ్రత్ అవస్థలో ఆత్మ స్థూల ఇంద్రియాలకు, బాహ్య ప్రపంచానికి బద్ధమైనట్లు కనిపిస్తుంది. స్వప్నంలో అది మనస్సు యొక్క సూక్ష్మ సంస్కారాలకు బద్ధమైనట్లు కనిపిస్తుంది. సుషుప్తిలో అది ఆలోచనకు అతీతమైన ఏకరూప ప్రశాంతతలో విశ్రమిస్తుంది. తురీయం, ఈ మూడింటికి ఆధారమై, వాటికి సాక్షిగా ఉండే మౌనమైన, సదా ఉన్న చైతన్యం; వాటి మార్పుల వల్ల అది ఎన్నడూ స్పృశించబడదు. ఈ చతుర్విధ విశ్లేషణ సంప్రదాయంగా ‘ఓం’ అక్షరంతో అనుసంధానించబడుతుంది. దాని మూడు ధ్వనులు మొదటి మూడు అవస్థలకు సమానం; ఆ అక్షరం తర్వాతి మౌనం, ఆత్మ యొక్క నిజస్వరూపమైన తురీయాన్ని సూచిస్తుంది.

భగవద్గీత ఈ ఉపనిషద్ బోధను జీవితంలోని గాఢ సంక్షోభ సందర్భంలోకి తీసుకువస్తుంది. రెండవ అధ్యాయం, ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో, శోకంలో మునిగిన యోధుడు అర్జునునితో శ్రీకృష్ణుడు, ఆత్మ ఎన్నడూ జన్మించదు, ఎన్నడూ మరణించదు అని చెబుతాడు. అది ఉద్భవించలేదు, ఎన్నడూ నశించదు. అది అజన్మ, నిత్యం, శాశ్వతం, పురాతనమైనది; శరీరం చంపబడినప్పటికీ అది చంపబడదు. తదుపరి శ్లోకాలలో గీత చెబుతుంది: ఆయుధాలు దానిని ఛేదించలేవు, అగ్ని దానిని కాల్చలేదు, నీరు తడపలేదు, గాలి ఆరబెట్టలేదు, ఎందుకంటే అది అవ్యక్తమైనది, అచింత్యమైనది, వికారరహితమైనది అని చెప్పబడింది. శరీర విధిపై శోకించడం, శరీరంలో నివసించే మరణరహిత స్వరూపాన్ని మరచిపోవడంలోనే వేరూనుకుంటుంది. శ్రీకృష్ణుని ఉపదేశం ఈ ఉపనిషద్ సత్యం మీదనే ఆధారపడి ఉంది.

ఈ మూలాలన్నిటిలో, ఆత్మ యొక్క మూడు గుణాలు నిరంతరం పునరావృతమవుతాయి. అది నిత్యం, అంటే ప్రతి మిశ్రమ వస్తువును గుర్తించే జన్మ-క్షయాలకు ఎన్నడూ లోబడనిది. అది అసంగం; శరీరం, మనస్సు యొక్క కర్మలు, అనుభవాలచే అది అంటబడదు, అనేక జన్మల ద్వారా వాటితో పాటు కనిపించినప్పటికీ. అది చైతన్యం; శుద్ధ చైతన్యం, ఏ విధమైన అనుభవమూ సాధ్యం కావడానికి తుది ఆధారమైన అవిభాజ్య అవగాహన. ఇవి ఏదో ఇతర పదార్థంపై చేర్చబడిన వేర్వేరు లక్షణాలు కావు. ఆత్మ తన మూలంలో బ్రహ్మంతో ఒకటే అని గ్రంథాలు చెప్పినప్పుడు, వాటి అర్థం ఏమిటో ఇవి కలిసి వివరిస్తాయి.

ఆత్మ బోధను అనేక ఇతర ఆత్మ-వివరణల నుండి ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టేది ఏమిటంటే, దానిని గ్రహించడానికి ఏదీ కొత్తగా సంపాదించవలసిన అవసరం లేదని అది పట్టుబడుతుంది. మోక్షం, విముక్తి, ఆత్మ ఎక్కడో కొత్త చోటికి ప్రయాణించడం కాదు. అది సంచిత పుణ్యంతో సంపాదించే బహుమతి కాదు. అది అవిద్య అనే అజ్ఞానం కరిగిపోవడం; అది ఒక్క క్షణం కూడా నిజంగా దూరంగా లేని దానిని కప్పి ఉంచింది. ఉపనిషత్తులలో వర్ణించబడిన ఆత్మను తెలుసుకున్న సాధకుడు ఏదీ సంపాదించలేదు. శరీరం, మనస్సు, ఒక జీవితకాలపు మారే పాత్రలను తన సంపూర్ణ స్వరూపంగా భావించే పొరపాటును అతను విడిచిపెట్టాడు. ఆ గుర్తింపులోనే దుఃఖానికి అంతం ఉందని సంప్రదాయం చెబుతుంది.