ಆತ್ಮ

ಹಿಂದೂ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೇಂದ್ರ ಬೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಆತ್ಮ ಎಂಬುದು ಅಂತರತಮ ಸ್ವಯಂ ಅನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶುದ್ಧ ಸಾಕ್ಷಿ ಚೈತನ್ಯವೇ ಅದು. ಇದು ಜನಿಸಿ, ಬೆಳೆದು, ಸಾಯುವ ಭೌತಿಕ ದೇಹವಲ್ಲ; ಆಲೋಚನೆ, ಮನಃಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಭಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬದಲಾಗುವ ಮನಸ್ಸು ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರವೂ ಅಲ್ಲ. ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ, ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ನೋಡಲಾಗದ ದ್ರಷ್ಟಾರ, ಕೇಳಲಾಗದ ಶ್ರೋತೃ, ತನ್ನನ್ನು ಹೊರತು ಬೇರಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದಲೂ ತಿಳಿಯಲಾಗದ ಜ್ಞಾತೃ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಆ ಬೆಳಕು, ಅದರ ಮೂಲಕವೇ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ವೇದಾಂತವು ಮನುಷ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂರು ದೇಹಗಳಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ: ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಎಲುಬುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸ್ಥೂಲ ದೇಹ; ಉಸಿರು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೇಹ; ಮತ್ತು ಜನ್ಮದಿಂದ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಕಾರಣ ದೇಹ. ಆತ್ಮವು ಈ ಮೂರಕ್ಕೂ ಆಧಾರವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತಾನೇ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಂತೆ. ಈ ಭೇದವು ಕೇವಲ ಅಮೂರ್ತ ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ. ಆತ್ಮ-ವಿಚಾರಣೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಧನೆಗೂ ಇದೇ ಆರಂಭಬಿಂದು, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಬದಲಾಗುವ ಹೊದಿಕೆಗಳನ್ನೇ ಬದಲಾಗದ ಆತ್ಮವೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಮೂಲಗಾಮಿ ಹೇಳಿಕೆ ಎಂದರೆ, ಈ ಅಂತರತಮ ಸ್ವಯಂ ಇಡೀ ವಿಶ್ವದ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ಪರಮ ಸತ್ಯವಾದ ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಬೇರಲ್ಲ. ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಆರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ, ಎಂಟನೆಯ ಖಂಡ, ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಋಷಿ ಉದ್ದಾಲಕನು ತನ್ನ ಮಗ ಶ್ವೇತಕೇತುವಿಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕರಗಿದ ಉಪ್ಪಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೃಷ್ಟಾಂತದ ಮೂಲಕ ಈ ಬೋಧನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಉಪ್ಪು ಕಾಣದೆಯೇ ಪ್ರತಿ ನೀರ ಹನಿಯಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವಂತೆ, ಬ್ರಹ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಾರವು ಆತ್ಮ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಬೋಧನೆಯು ‘ತತ್ ತ್ವಮಸಿ’, ಅಂದರೆ ‘ಅದು ನೀನೇ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ, ‘ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ’, ಅಂದರೆ ‘ನಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ಘೋಷಣೆ, ಸಾಧಕನ ಸ್ವಂತ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಅದೇ ಏಕತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮಹಾವಾಕ್ಯಗಳು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದ ಫಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಸದಾ ಇರುವ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅವು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಆತ್ಮವನ್ನು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳಂತೆ ಒಂದು ವಿಷಯವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಅದನ್ನು ವರ್ಣನೆಯ ಬದಲು ನಿಷೇಧದ ಮೂಲಕ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತವೆ. ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ, ಐದನೆಯ ಖಂಡದಲ್ಲಿ, ಋಷಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಆತ್ಮವನ್ನು ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೂ ‘ನೇತಿ ನೇತಿ’, ಅಂದರೆ ‘ಇದಲ್ಲ, ಇದಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸೀಮಿತ ಗುಣವೂ ಕಳಚಿಬಿದ್ದು, ಕೊನೆಗೆ ಆತ್ಮ ಸ್ವತಃ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ—ಉಪ್ಪಿನ ಹೊರತು ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಬೇರೇನೂ ಇಲ್ಲದ ಉಪ್ಪಿನ ಹೆಂಟೆಯಂತೆ. ಈ ನಿಷೇಧವು ಶೂನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿಲ್ಲ. ಸುಳ್ಳು ಗುರುತುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ, ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ನಿಜವಾದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆಯ ಮೂಲಕವಲ್ಲ, ನೇರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಇದು ದಾರಿ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ.

ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಅತ್ಯಂತ ಗಾಢವಾದ ಮಾಂಡೂಕ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತು, ಚೈತನ್ಯದ ಮೂರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅವಸ್ಥೆಗಳಾದ ಜಾಗೃತ್, ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಸುಷುಪ್ತಿ, ಹಾಗೂ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಮೀರಿದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ತುರೀಯ ಎಂಬ ಅವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಪೂರಕ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಜಾಗೃತ್ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ಸ್ಥೂಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ಹೊರ ಜಗತ್ತಿಗೂ ಬದ್ಧವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಆಲೋಚನೆಗೆ ಮೀರಿದ ಅಭೇದ್ಯ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ತುರೀಯವು ಈ ಮೂರಕ್ಕೂ ಆಧಾರವಾಗಿ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವ ಮೌನ, ಸದಾ ಇರುವ ಅರಿವು; ಅವುಗಳ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಅದು ಎಂದಿಗೂ ಸ್ಪರ್ಶಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ‘ಓಂ’ ಅಕ್ಷರದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಮೂರು ಧ್ವನಿಗಳು ಮೊದಲ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಅನುರೂಪ; ಅಕ್ಷರದ ನಂತರದ ಮೌನವು ಆತ್ಮದ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವಾದ ತುರೀಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಈ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಜೀವನದ ಆಳವಾದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ತರುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಶೋಕಿತ ಯೋಧ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಆತ್ಮವು ಎಂದಿಗೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದಿಗೂ ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಉದ್ಭವಿಸಿಲ್ಲ, ಎಂದಿಗೂ ನಿಲ್ಲುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಅಜನ್ಮ, ನಿತ್ಯ, ಶಾಶ್ವತ, ಪುರಾತನ; ದೇಹವನ್ನು ಕೊಂದಾಗಲೂ ಅದು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗೀತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ: ಆಯುಧಗಳು ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾರವು, ಬೆಂಕಿ ಸುಡಲಾರದು, ನೀರು ತೋಯಿಸಲಾರದು, ಗಾಳಿ ಒಣಗಿಸಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಬದಲಾಗದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇಹದ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ದುಃಖಿಸುವುದು, ದೇಹದೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುವವನ ಮರಣರಹಿತ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸಲಹೆಯು ಈ ಉಪನಿಷದ್ ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ.

ಈ ಎಲ್ಲ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ, ಆತ್ಮದ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಅದು ನಿತ್ಯ, ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಯುಕ್ತ ವಸ್ತುವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಜನನ-ಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಎಂದಿಗೂ ಒಳಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಅಸಂಗ; ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಅನುಭವಗಳಿಂದ ಅದು ಸ್ಪರ್ಶಿತವಾಗದೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಸಹ. ಅದು ಚೈತನ್ಯ; ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯ, ಯಾವುದೇ ಅನುಭವ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲು ಮೂಲಭೂತ ಆಧಾರವಾದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅರಿವು. ಇವು ಬೇರೊಂದು ವಸ್ತುವಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗುಣಗಳಲ್ಲ. ಆತ್ಮವು ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಒಂದೇ ಎಂದು ಗ್ರಂಥಗಳು ಹೇಳುವಾಗ ಅವುಗಳ ಅರ್ಥವೇನೆಂಬುದನ್ನು ಇವು ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.

ಆತ್ಮದ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಆತ್ಮದ ಕುರಿತ ಅನೇಕ ಇತರ ವಿವರಣೆಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಸುವುದೆಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಏನನ್ನೂ ಹೊಸದಾಗಿ ಗಳಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅದರ ಒತ್ತಾಯ. ಮೋಕ್ಷ, ವಿಮೋಚನೆ, ಆತ್ಮವು ಎಲ್ಲೋ ಹೊಸ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವುದಲ್ಲ. ಅದು ಸಂಚಿತ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಗಳಿಸುವ ಬಹುಮಾನವೂ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಅವಿದ್ಯೆ ಎಂಬ ಅಜ್ಞಾನದ ವಿಲೀನ; ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅದು ಮರೆಮಾಡಿತ್ತು. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದಂತೆ ಆತ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಸಾಧಕನು ಏನನ್ನೂ ಸಂಪಾದಿಸಿಲ್ಲ. ದೇಹ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಒಂದು ಜೀವಿತಾವಧಿಯ ಬದಲಾಗುವ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸುವುದನ್ನು ಅವನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಗುರುತಿನಲ್ಲಿಯೇ ದುಃಖದ ಅಂತ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ.