ଆତ୍ମା

ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ସେହି ଅନ୍ତରତମ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ବିରାଜମାନ ଶୁଦ୍ଧ ସାକ୍ଷୀ ଚେତନା। ଏହା ସେହି ଭୌତିକ ଶରୀର ନୁହେଁ, ଯାହା ଜନ୍ମ ନିଏ, ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ମରେ; ଏହା ମନ ବା ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯାହା ଚିନ୍ତା, ମନୋଭାବ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ନିରନ୍ତର ବଦଳିଥାଏ। ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦରେ ଋଷି ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟଙ୍କ ସଂବାଦରେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ସେହି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି ଯାହାକୁ ଦେଖାଯାଇ ନ ପାରେ, ସେହି ଶ୍ରୋତା ଯାହାକୁ ଶୁଣାଯାଇ ନ ପାରେ, ସେହି ଜ୍ଞାତା ଯାହାକୁ ନିଜ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଜାଣିହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ସେହି ଆଲୋକ ଯାହାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ସମ୍ଭବ ହୁଏ।

ବେଦାନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ସେହି ତିନୋଟି ଶରୀରଠାରୁ ସତର୍କତାର ସହିତ ପୃଥକ କରେ, ଯାହା ସହିତ ମଣିଷ ସାଧାରଣତଃ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ: ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ରେ ନିର୍ମିତ ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର; ଶ୍ୱାସ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିର୍ମିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର; ଏବଂ ଜନ୍ମରୁ ଜନ୍ମାନ୍ତରକୁ ବହନ କରାଯାଉଥିବା ସୁପ୍ତ ସଂସ୍କାରର କାରଣ ଶରୀର। ଆତ୍ମା ଏହି ତିନୋଟିର ଆଧାର ଓ ପ୍ରକାଶକ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହା ସହିତ ଏକ ନୁହେଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଅଥଚ ନିଜେ ସେଥିମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ସେହିପରି। ଏହି ଭେଦ କେବଳ ଏକ ଅମୂର୍ତ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ। ଏହା ଆତ୍ମ-ଜିଜ୍ଞାସାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାଧନାର ଆରମ୍ଭ ବିନ୍ଦୁ, କାରଣ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଆବରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭୁଲ କରିବାରୁ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଉପନିଷଦର ସବୁଠାରୁ ମୂଳଗାମୀ ଦାବି ହେଉଛି ଯେ ଏହି ଅନ୍ତରତମ ସ୍ୱରୂପ ସେହି ପରମ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଯାହା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଆଧାର। ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦର ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ, ଅଷ୍ଟମ ଖଣ୍ଡ, ସପ୍ତମ ଶ୍ଲୋକରେ ଋଷି ଉଦ୍ଦାଳକ ନିଜ ପୁତ୍ର ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଲୁଣର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି। ଲୁଣ ଦେଖାଯାଇ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ଜଳର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିନ୍ଦୁରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେହିପରି ବ୍ରହ୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସାର ଆତ୍ମା ସମେତ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ଶିକ୍ଷା ‘ତତ୍ତ୍ୱମସି’, ଅର୍ଥାତ୍ ‘ତୁମେ ସେ’ ଏହି ବାକ୍ୟରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି’, ଅର୍ଥାତ୍ ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ’ ଏହି ଘୋଷଣା, ସାଧକର ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସେହି ଏକତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହି ମହାବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଭବିଷ୍ୟତରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଥିବା କୌଣସି ସିଦ୍ଧିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନ ଯୋଗୁଁ ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ଲୁଚି ରହିଥିବା, କିନ୍ତୁ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ ଏକ ସତ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ସେମାନେ ସଙ୍କେତ କରନ୍ତି।

ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ପରି ଏକ ବିଷୟ ରୂପେ ଧରାଯାଇ ନ ପାରିବାରୁ, ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ବର୍ଣ୍ଣନା ବଦଳରେ ନିଷେଧ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶିଖାଉଥାନ୍ତି। ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦର ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ, ପଞ୍ଚମ ଖଣ୍ଡରେ ଋଷି ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ସକାରାତ୍ମକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରୟାସର ଉତ୍ତର ‘ନେତି ନେତି’, ଅର୍ଥାତ୍ ‘ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ’ ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଦିଅନ୍ତି। ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୀମିତ ଗୁଣ ଖସିଯାଏ, ଏବଂ ଶେଷରେ କେବଳ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ। ସେଠାରେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଜ୍ଞା ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି—ଲୁଣର ଏକ ଢେଳା ପରି, ଯାହାର ଭିତର କିମ୍ବା ବାହାରରେ ଲୁଣ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ନିଷେଧ ଶୂନ୍ୟତାରେ ସମାପ୍ତ ହେବା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହା ମିଥ୍ୟା ପରିଚୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରେ, ଯାହାଫଳରେ ପୂର୍ବରୁ ଉପସ୍ଥିତ ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଚିହ୍ନିହୁଏ।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟ ଉପନିଷଦ, ଚେତନାର ତିନୋଟି ସାଧାରଣ ଅବସ୍ଥା—ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି—ଏବଂ ଏସବୁଠାରୁ ପରେ ଥିବା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା, ତୁରୀୟ, ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ଏକ ପରିପୂରକ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରଦାନ କରେ। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଆତ୍ମା ସ୍ଥୂଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବାହ୍ୟ ଜଗତ ସହିତ ବାନ୍ଧି ହୋଇଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହା ମନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସଂସ୍କାର ସହିତ ବାନ୍ଧି ହୋଇଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ସୁଷୁପ୍ତିରେ ଏହା ଚିନ୍ତାର ଅତୀତ ଏକ ଅଭେଦ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ ନିଏ। ତୁରୀୟ ହେଉଛି ସେହି ନୀରବ, ସଦା ଉପସ୍ଥିତ ଚେତନା, ଯାହା ଅନ୍ୟ ତିନୋଟିର ଆଧାର ଓ ସାକ୍ଷୀ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା କେବେ ସ୍ପର୍ଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ‘ଓଁ’ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଏହାର ତିନୋଟି ଧ୍ୱନି ପ୍ରଥମ ତିନି ଅବସ୍ଥା ସହିତ ସମାନ; ଅକ୍ଷରଟି ପରେ ଥିବା ନୀରବତା ତୁରୀୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପକୁ ସୂଚାଏ।

ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଏହି ଉପନିଷଦିକ ଶିକ୍ଷାକୁ ଜୀବନର ଗଭୀର ସଙ୍କଟର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ବିଂଶ ଶ୍ଲୋକରେ ଶୋକାକୁଳ ଯୋଦ୍ଧା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କୁହନ୍ତି ଯେ ଆତ୍ମା କେବେ ଜନ୍ମ ନିଏ ନାହିଁ ଓ କେବେ ମରେ ନାହିଁ। ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ ଏବଂ କେବେ ଲୋପ ପାଇବ ନାହିଁ। ଏହା ଅଜ, ନିତ୍ୟ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ପୁରାତନ; ଶରୀର ନିହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନିହତ ହୁଏ ନାହିଁ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକରେ ଗୀତା କୁହେ, ଅସ୍ତ୍ର ଏହାକୁ ଛେଦ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ଜଳାଇ ପାରେ ନାହିଁ, ଜଳ ଏହାକୁ ଭିଜାଇ ପାରେ ନାହିଁ, ବାୟୁ ଏହାକୁ ଶୁଖାଇ ପାରେ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅବିକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହି ଉପନିଷଦିକ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇଛି। ଶରୀରର ଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ ଶୋକ ସେହି ଅମର ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲିଯିବାରେ ମୂଳ ଧରେ, ଯିଏ ଶରୀରରେ ବାସ କରେ।

ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ସରେ ଆତ୍ମାର ତିନୋଟି ଗୁଣ ନିରନ୍ତର ପୁନରାବୃତ୍ତ ହୁଏ। ଏହା ନିତ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଯୁକ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ଚିହ୍ନିତ କରୁଥିବା ଜନ୍ମ ଓ କ୍ଷୟର ଅଧୀନ ନୁହେଁ। ଏହା ଅସଙ୍ଗ; ଶରୀର ଓ ମନର କର୍ମ ଓ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅସ୍ପର୍ଶିତ ରହେ, ଯଦିଓ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଏହା ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏବଂ ଏହା ଚୈତନ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସେହି ଅବିଭାଜ୍ୟ ସଚେତନତା ଯାହା ବିନା କୌଣସି ଅନୁଭବ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିବା ପୃଥକ ଗୁଣ ନୁହେଁ। ଆତ୍ମା ତା'ର ମୂଳରେ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଅଭିନ୍ନ, ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏହା କହିଲେ ତାହାର ଅର୍ଥ କ'ଣ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମିଳିତ ଭାବେ ସେତିକି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।

ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷାକୁ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଆତ୍ମା-ବର୍ଣ୍ଣନାଠାରୁ ଯାହା ଅଲଗା କରେ, ତାହା ହେଉଛି ଏହାର ଆଗ୍ରହ ଯେ ଏହାକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ କିଛି ନୂଆ ଅର୍ଜନ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ମୋକ୍ଷ, ମୁକ୍ତି, ଆତ୍ମାର କୌଣସି ନୂଆ ସ୍ଥାନକୁ ଯାତ୍ରା ନୁହେଁ। ଏହା ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ କୌଣସି ପୁରସ୍କାର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା ଅବିଦ୍ୟାର ବିଲୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ତ, ଯାହା ସେହି ସତ୍ୟକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଥିଲା ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ ନଥିଲା। ଉପନିଷଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଆତ୍ମାକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ କିଛି ଅର୍ଜନ କରେ ନାହିଁ। ସେ କେବଳ ଶରୀର, ମନ ଓ ଏକ ଜୀବନର କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ଭୂମିକାଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଭୁଲ କରିବା ବନ୍ଦ କରିଦିଏ। ପରମ୍ପରା କୁହେ, ସେହି ପରିଚୟରେ ହିଁ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ ନିହିତ।