ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ

ଏହା ହେଉଛି 'ହରେ କୃଷ୍ଣ ମହାମନ୍ତ୍ର', ଯାହା ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମର ଏକ ଅତି ସରଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜପ। ଏହାକୁ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ଗାନ କଲେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

ଭଗବାନ ଜଗଦୀଶଙ୍କୁ (ବିଷ୍ଣୁ/କୃଷ୍ଣ) ପରମ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ଏକ ପ୍ରିୟ ହିନ୍ଦୁ ଆରତୀ, ଯାହା ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ସମୟରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଆହ୍ୱାନ ଓ ଭକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଗାୟନ କରାଯାଏ।

ଏହା ଏକ ଭକ୍ତିମୂଳକ ଦୋହା, ଯେଉଁଥିରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭଗବାନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ଗୁରୁଙ୍କ କୃପାରୁ ହିଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳିଥାଏ।

ଏହି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ମନ୍ତ୍ର ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଚାରି ପ୍ରମୁଖ ସହଚରଙ୍କୁ ଆବାହନ କରେ, ଯାହାଙ୍କୁ ଗୌଡ଼ୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ଉପାସନା ଓ କୀର୍ତ୍ତନରେ ଏକତ୍ର ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ।

ଏହା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ମଧୁରତାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ଏକ ଭକ୍ତିଗୀତ (ମଧୁରାଷ୍ଟକ) । ଏଥିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରିବେଶକୁ 'ମଧୁର' (ମିଠା) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ।

ଗୌଡ଼ୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାର ଆବାହନ-ପ୍ରାର୍ଥନା, ଯେଉଁଥିରେ ଗୁରୁ, ରୂପ ଗୋସ୍ୱାମୀ, ରାଧା-କୃଷ୍ଣ, ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତ ଏବଂ ହରେ କୃଷ୍ଣ ମହାମନ୍ତ୍ରକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଯାଏ।

ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କୁଞ୍ଜବିହାରୀ ରୂପରେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ହିନ୍ଦୁ ଆରତୀ, ଯାହା ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ବଂଶୀବାଦନ ଏବଂ ବୃନ୍ଦାବନରେ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।

ଆଠ ଶ୍ଲୋକ ଓ ଏକ ଫଳଶ୍ରୁତି ଶ୍ଲୋକରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ ରୂପେ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସମ୍ମାନ କରାଯାଇଛି; ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହା ଗାଯାଏ।

ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆରୋପିତ ଆଠଟି ଗୌଡ଼ୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ଶ୍ଲୋକ, ଯାହା ନମ୍ରତା, କୃଷ୍ଣ-ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ପଣ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ।

ବିଷ୍ଣୁ, ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମମାଳା ଗୁନ୍ଥୁଥିବା ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତ ଭଜନ, ଯାହା ଅଚ୍ୟୁତାଷ୍ଟକମ୍‌ର ଶ୍ଲୋକ ୧ରୁ ଗାଯାଏ।

କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାର ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ଚାଳିଶ ପଦର ସ୍ତୋତ୍ର, ଯାହା ତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ପ୍ରେମ ଓ ମୁକ୍ତି ଖୋଜୁଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଠ କରାଯାଏ।

ଏହା ଆଠଟି ଶ୍ଲୋକର ଏକ ଭକ୍ତିଗୀତ, ଯାହା ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦାମୋଦର ରୂପରେ ସ୍ତୁତି କରେ।

ଶ୍ରୀନିବାସ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଆଠଟି ଶ୍ଲୋକ, ଯାହା ବୃନ୍ଦାବନର ଷଡ଼ଗୋସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭକ୍ତିକୁ ସ୍ତୁତି କରେ।

ଗୋବିନ୍ଦ, ଗୋପାଳ ଓ ରାଧା ରମଣ ନାମ ଜପ କରୁଥିବା ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆହ୍ୱାନ-ପ୍ରତିଧ୍ୱନି କୀର୍ତ୍ତନ, ଦଳଗତ ଗାୟନ ଓ ସ୍ମରଣ ପାଇଁ।

ଖାଟୁ ଶ୍ୟାମ ନାମରେ ଜଣାଯାଉଥିବା ଶ୍ରୀ ଶ୍ୟାମ ବାବାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ଭକ୍ତିମୂଳକ ଆରତି, ଯେଉଁଥିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ରୂପର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଆଠଟି ଶ୍ଲୋକ ଓ ଏକ ଫଳଶ୍ରୁତି ଶ୍ଲୋକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅନେକ ନାମରେ ଆହ୍ୱାନ କରେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଲୋକ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ରୀପତିଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ଶେଷ ହୁଏ।

ଅଚ୍ୟୁତ ନାମର ଶକ୍ତି ଉପରେ ଆଠଟି ଶ୍ଲୋକ; ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦାହରଣ ସହ, ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର କବି-ସନ୍ତ ଶ୍ରୀଧର ବେଙ୍କଟେଶଙ୍କ ରଚିତ।

ଏହା ଆଠଟି ଶ୍ଲୋକର ଏକ ଭଜନ, ଯେଉଁଥିରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ, ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ 'ମଧୁର' (ମିଠା) ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଏହା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାଙ୍କେ ବିହାରୀ ରୂପର ଏକ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆରତୀ, ଯାହା ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରକାଶ କରେ।

ଆଠଟି ପଦ ଓ ଏକ ଫଳଶ୍ରୁତି ପଦରେ ଅଦ୍ୱୈତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମହିମା ଗାନ; ତାଙ୍କ ପ୍ରେମପୂର୍ଣ୍ଣ ଆହ୍ୱାନ ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ ହେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟତମା ରାଧାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ଗାୟନ କରାଯାଉଥିବା ଏକ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆରତୀ, ଯେଉଁଥିରେ ଜଗତର ଦିବ୍ୟ ମାତା ଭାବେ ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ କରୁଣାର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଶ୍ୟାମ ବାବାଙ୍କୁ (ଖାଟୁ ଶ୍ୟାମ) ସମର୍ପିତ ଏକ ଭକ୍ତିଗୀତ, ଯାହା ଜପିଲେ ମନସ୍କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଦୁଃଖ-କଷ୍ଟ ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ସୁଖ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ।

ଆଠଟି ଶ୍ଲୋକ, ଯେଉଁଥିରେ ସୀତାନାଥ ଅଦ୍ୱୈତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚରଣ-କମଳ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଶେଷ ହୁଏ; ସାର୍ବଭୌମ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଚନା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଗୌଡ଼ୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାର।

ଏହି ଭଜନଟି ଭଗବାନ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ ସ୍ତୁତି, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଘାଳୀନ ଲୋଟାଙ୍ଗଣ, ଆରତୀ ପରେ ଗାୟିତ ମରାଠୀ ପ୍ରାର୍ଥନା: ସନ୍ଥ ନାମଦେବଙ୍କ ଏକ ପଦ, ସଂସ୍କୃତ ଶରଣାଗତି ଶ୍ଳୋକ, ହରେ ରାମ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଗଣେଶଙ୍କ 'ମଙ୍ଗଳମୂର୍ତ୍ତି ମୋରୟା' ଆହ୍ୱାନ।

ଏହା ଏକ ଭଜନ ଯାହା ଭଗବାନ ରାମ ଓ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ (ଶ୍ୟାମ)ଙ୍କ ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରେ। ଏହା କହେ ଯେ ଜଗତରେ ଏହି ଦୁଇ ନାମ ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର, ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କୁ ନାମ ଜପିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ।

ଏହା ଏକ ଭକ୍ତିମୂଳକ ଭଜନ ଯାହା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ଲୀଳା (ତାଙ୍କର ମଧୁର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ) ଗାନ କରେ। ଏଥିରେ ତାଙ୍କୁ ହରି, କେଶବ, ଗୋବିନ୍ଦ, ମୁକୁନ୍ଦ, ଗିରିଧାରୀ, ମୁରଲୀଧାରୀ ଆଦି ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଗୋକୁଳରେ ତାଙ୍କର ବାଳଲୀଳା, ରାସଲୀଳା (ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହିତ ନୃତ୍ୟ) ଓ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଏହି ଭଜନଟି ଭଗବାନ ଶ୍ୟାମ (କୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଏବଂ ମୀରାବାଈଙ୍କ ଜୀବନର କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖାଏ ଯେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ଜଣେ କିପରି ସଂସାରର ସବୁ ବାଧାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ।

ବୃନ୍ଦାବନର ଛୋଟ ଗାଈ ଓ ଗୋପବାଳକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳୁଆ ଶିଶୁ କୃଷ୍ଣ (ମଦନ ଗୋପାଳ) ଚିତ୍ରିତ କରୁଥିବା ଏକ ଖେଳୁଆ ବ୍ରଜ ଭଜନ।

ଭକ୍ତିବିନୋଦ ଠାକୁରଙ୍କ ରଚିତ ବୋଲି ଶ୍ରେୟ ପ୍ରାପ୍ତ ଏକ ଗୌଡ଼ୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ଗୀତ ‘ଜୟ ରାଧା-ମାଧବ’, ଯାହା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ ଓ ବୃନ୍ଦାବନ ଲୀଳାର ପ୍ରଶଂସା କରେ।

ଏହା ଏକ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭଜନ ଯାହା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପ୍ରଶଂସାରେ ଗାନ କରାଯାଏ। ଏଥିରେ ତାଙ୍କୁ 'କନ୍ହୈୟା ଲାଲ', 'ନାନ୍ଦଲାଲ', 'ଯଶୋଦା ଲାଲ' ଆଦି ନାମରେ ସମ୍ବୋଧିତ କରାଯାଇଛି।

କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟକମ୍: ଆଠଟି ସଂସ୍କୃତ ସ୍ତବ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି 'କୃଷ୍ଣଂ ବନ୍ଦେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁମ୍' ରେ ସମାପ୍ତ, ଏବଂ ପାଠର ଫଳ ବିଷୟରେ ଏକ ନବମ ଶ୍ଲୋକ।

ଜଣେ କବି-ସନ୍ଥ ମୀରାବାଈଙ୍କ ଏକ ଭକ୍ତିମୂଳକ ଗୀତ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ନୟନରେ ବାସ କରିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶ୍ୟାମ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ବଂଶୀ ଓ ଅଳଙ୍କାରର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।

ଅନ୍ନମାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସଂସ୍କୃତ କୀର୍ତ୍ତନ, ଯେଉଁଥିରେ ତିରୁମଳରେ ପୂଜିତ ଗୋପାଳବାଳ ଶିଶୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ — କମରରେ ଝୁଣ୍ଟି ଘଣ୍ଟି ଓ ହାତରେ ନବନୀତ ସହ — ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ନରୋତ୍ତମ ଦାସ ଠାକୁରଙ୍କ ଗୀତ, ଯାହା ଗୌରାଙ୍ଗ (ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ)ଙ୍କ ଦୁଇ ଚରଣର ପ୍ରଶଂସା କରେ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରାଧା ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମର ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।

ଏକ ଆନନ୍ଦମୟ ଭଜନ, ଯାହା ଭଗବାନଙ୍କୁ ରାମ, ଶ୍ୟାମ, ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ ବା ଗଣେଶ ରୂପେ ଆସିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପ ସହଧର୍ମିଣୀ ଓ ପ୍ରତୀକ ସହିତ।

ଏହି ଭକ୍ତିଗୀତଟି ଭଗବାନ ଶିବ (ଭୋଲେନାଥ)ଙ୍କୁ ଜଣେ ଯୋଗୀ ରୂପରେ ନଗରକୁ ଆସିବା ଏବଂ ମାତା ଯଶୋଦାଙ୍କ ଘରେ ଶିଶୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାର କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଯାହା ଶିବ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

ଏହା ଏକ ମାନସୀ ବ୍ରଜ ଯାତ୍ରା, ଯେଉଁଥିରେ ଭକ୍ତମାନେ ମନରେ ବ୍ରଜମଣ୍ଡଳର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି ଏବଂ ରାଧା-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ ସଂକୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

ଏହା ଏକ ଭଜନ—ହିନ୍ଦୁ ଭକ୍ତି ଗୀତ—ଯାହା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବଂଶୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବୋଲି ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରେ। ଏହା ବିଶେଷ ଭାବରେ ସନ୍ଥ ମୀରାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, କହେ ଯେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ରାଧାଙ୍କ ଭକ୍ତି ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୁଲ ଭାବରେ ସମାଲୋଚନା କରନ୍ତି।

ଏହା ଏକ ବୈଷ୍ଣବ ଭଜନ, ଯେଉଁଥିରେ ଭକ୍ତ ନିଜର ଅହଂକାର ଓ ବିଷୟାସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣରେ ଶରଣ ନେବାର ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି। ଏଥିରେ ପ୍ରକୃତ ବୈଷ୍ଣବ କିଏ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି — ଯେ ସଂସାରର ମାୟା ଛାଡ଼ି କେବଳ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସେବାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରନ୍ତି।

୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭକ୍ତକବି ସାଲବେଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏକ ଅମର ଜଣାଣ। ଏଥିରେ ସେ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ନୀଳଶୈଳ ରୂପେ ସମ୍ବୋଧନ କରି ନିଜ ଦୁଃଖରୂପୀ ପଦ୍ମବନକୁ ଦଳନ କରିବା ପାଇଁ ଆକୁଳ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଛନ୍ତି।

ସନ୍ଥ ବହିଣାବାଈଙ୍କ ବାରକରୀ ମନ୍ଦିର ବିଷୟକ ଅଭଙ୍ଗ: ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର ଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କଲେ, ନାମଦେବ ତାହାକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ, ଏକନାଥ ସ୍ତମ୍ଭ ଉଠାଇଲେ, ତୁକାରାମ ଏହାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଖର ହେଲେ।

ଭଗବଦ୍ଗୀତା 2.47: ତୁମର ଅଧିକାର କେବଳ କର୍ମରେ, ଫଳରେ କଦାପି ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଫଳକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନକରି କର୍ମ କର ଏବଂ ଅକର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଲିପ୍ତ ହୁ ନାହିଁ।

ସନ୍ଥ ଚୋଖାମେଳାଙ୍କ ଅଭଙ୍ଗ: ଆଖୁ ବଙ୍କା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ରସ ସଳଖ, ଧନୁ ଓ ନଦୀ ଭଳି। ଜନ୍ମ କେବେ ହୃଦୟର ଭକ୍ତିକୁ ବଙ୍କା କରେ ନାହିଁ।

ବାରକରୀ ପରମ୍ପରାର ଦୈନନ୍ଦିନ ଉପାସନା: ସନ୍ଥ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ 28 ଅଭଙ୍ଗ, ଯାହା ଉପନିଷଦର ଅଦ୍ୱୈତ ଚିନ୍ତାକୁ ଭଗବାନ ବିଠ୍ଠଳଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସହିତ ସମନ୍ୱୟ କରେ।

ସନ୍ଥ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ରୂପ ପାହତା ଲୋଚନୀ: ବିଠ୍ଠଳଙ୍କ ରୂପ ଦର୍ଶନର ଆନନ୍ଦ, ଅନେକ ପୂର୍ବ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୁଖର ନିବାସ।

ସନ୍ଥ ଏକନାଥଙ୍କ କାୟା ହି ପଣ୍ଡରୀ: ଶରୀର ନିଜେ ପଣ୍ଡରପୁର, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା ବିଠ୍ଠଳ, ଏବଂ ଭକ୍ତି ଭୀମା ନଦୀ ପରି ପ୍ରବାହିତ।

ସନ୍ଥ ଏକନାଥଙ୍କ ମାଝେ ମାହେର ପଣ୍ଡରୀ: ପଣ୍ଡରପୁର ଝିଅର ପ୍ରିୟ ବାପଘର ଭାବେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଠ୍ଠଳ ଓ ରଖୁମାଈ ପିତାମାତା ଏବଂ ପୁଣ୍ଡଳୀକ ଭାଇ।

ସନ୍ଥ ଜନାବାଈଙ୍କ ଅଭଙ୍ଗ: ପ୍ରେମର ରଜ୍ଜୁରେ ସେ ପଣ୍ଡରପୁରର ଚୋରକୁ ବାନ୍ଧନ୍ତି, ବିଠ୍ଠଳଙ୍କୁ ନିଜ ହୃଦୟର କାରାଗାରରେ ବନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କେବେ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ।

ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ କବୀର ଦୋହା ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣାମ କରାଯାଏ, କାରଣ ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରେ ଗୁରୁଙ୍କ କୃପା।

ସନ୍ଥ କାନ୍ହୋପାତ୍ରାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ପଣର ପ୍ରାର୍ଥନା: ସେ ବିଠ୍ଠଳଙ୍କୁ ଆଉ ପରୀକ୍ଷା ନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ମସ୍ତକ ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟତାରେ ଲୀନ ହେବାର କାହାଣୀ ସ୍ମରଣ କରେ।

ସନ୍ଥ ମୁକ୍ତାବାଈଙ୍କ ତାଟି ଉଘଡା: ଘରର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିବା ପାଇଁ ଭାଇ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅନୁରୋଧ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତ ସନ୍ଥ ଜଗତର ନିନ୍ଦା ଦୟାସହ ସହ୍ୟ କରେ ବୋଲି ଶିକ୍ଷା।

ସନ୍ଥ ନାମଦେବଙ୍କ ନାଚୁ କୀର୍ତ୍ତନାଚେ ରଙ୍ଗୀ: କୀର୍ତ୍ତନର ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କର, ଜଗତରେ ଜ୍ଞାନର ଦୀପ ଜାଳ, ଏବଂ କେବଳ ନାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉନ୍ନୀତ କରୁ।

ପଣ୍ଡରପୁରରେ ବିଠ୍ଠଳଙ୍କ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆରତୀ, ଯାହା ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ସନ୍ଥ ନାମଦେବଙ୍କ ରଚନା ବୋଲି ଶ୍ରେୟ ପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ରଖୁମାଈଙ୍କ ପାଖ ଇଟା ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଗାୟନ କରାଯାଏ।

ପସାୟଦାନ ହେଉଛି ସନ୍ଥ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରୀର ସମାପନୀ ପ୍ରାର୍ଥନା (ଅଧ୍ୟାୟ 18, ଓବୀ 1794–1802), ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଓ ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପା ଭିକ୍ଷା କରାଯାଇଛି।

ସନ୍ତ ସାବତା ମାଳୀଙ୍କ ଏହି ଅଭଙ୍ଗରେ ନିଜ ବଗିଚାର ପିଆଜ, ରସୁଣ, ଲଙ୍କା ଏବଂ କୂଅର ଦଉଡ଼ିରେ ହିଁ ବିଠୋବାଙ୍କର ଦର୍ଶନ ମିଳେ: କର୍ମ ହିଁ ପୂଜା।

ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ୧୦୮ ନାମର ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରଶତ ନାମାବଳୀ, ଗୋକୁଳର ବାଲ୍ୟଲୀଳାରୁ ଗୀତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ଓ ଦୈନିକ ବୈଷ୍ଣବ ପୂଜାରେ ଜପ କରାଯାଏ।

ସନ୍ତ ସୋୟରାବାଈଙ୍କର ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଭଙ୍ଗ ଅଦ୍ୱୈତ ଭକ୍ତି ଓ ସାମାଜିକ ସମତାର ଅମର ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରେ। ପ୍ରଭୁ ବିଠୋବାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତ ଭେଦଭାବ ଦୂର ହୋଇ ସମଗ୍ର ସଂସାର ଗୋଟିଏ ଶ୍ରୀରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗୀନ ହୋଇଯାଇଛି।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ଅଭଙ୍ଗ, ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ଗମନ ବେଳେ ଗାଯାଇଥିବା: ଶେଷ 'ରାମ ରାମ' ଏବଂ ସଂସାରବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତିର ଘୋଷଣା।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ଅଦ୍ୱୈତ ଆନନ୍ଦର ଗୀତ: ଆନନ୍ଦର ସରୋବରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତରଙ୍ଗ ଆନନ୍ଦ ହିଁ ଅଟେ, ଏବଂ ଏହି ଅନୁଭବ ସମ୍ମୁଖରେ ଶବ୍ଦ ନୀରବ ହୋଇଯାଏ।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ଭଗବତ-ବିରହର ଗୀତ: ଚକୋର ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଓ ଶିଶୁ ଯେପରି ମାତାଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ସେହିପରି ଆତ୍ମା ବିଠୋବାଙ୍କ ଭେଟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ବିଠୋବାଙ୍କ ପ୍ରତି ଛୋଟ ପ୍ରାର୍ଥନା: ଭଗବାନଙ୍କର ବିସ୍ମୃତି ନ ହେଉ ଓ ସନ୍ତସଙ୍ଗ ମିଳୁ, ଏହା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଦାନ; ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ସମ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ଏହି ଅଭଙ୍ଗ ପ୍ରକୃତ ସନ୍ତଙ୍କୁ ସେ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଏ ଯିଏ ଦୁଃଖୀ ଓ ପୀଡ଼ିତମାନଙ୍କୁ ନିଜର ବୋଲି ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ; ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରେ ଭଗବାନ ବିରାଜମାନ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ଆନନ୍ଦର ଚିତ୍ର: ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ବାଲିଚରରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ନାଚନ୍ତି, ପରସ୍ପରର ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ପଣ୍ଢରପୁରରେ ଇଟା ଉପରେ କଟିରେ ହାତ ରଖି ଠିଆ ହୋଇଥିବା ବିଠୋବାଙ୍କ ଆବାହନ; ତୁଳସୀ ମାଳା ଓ ପୀତାମ୍ବର ପରିହିତ ରୂପର ଧ୍ୟାନ।

୧୫ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଗୁଜରାଟୀ ସନ୍ତ-କବି ନରସିଂହ ମେହେତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭଜନ, ଯାହା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାର୍ଥନା ଏବଂ ମାନବତାର ବାର୍ତ୍ତାବହ ଥିଲା।