શ્રી કૃષ્ણ

આ એક અત્યંત પવિત્ર મંત્ર છે, જેને 'હરે કૃષ્ણ મહામંત્ર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે ભગવાન કૃષ્ણ અને ભગવાન રામના નામોનો જાપ કરીને ભક્તિ કરવાનો સરળ ઉપાય છે.

પરમ રક્ષક તરીકે ભગવાન જગદીશ (વિષ્ણુ/કૃષ્ણ)ની સ્તુતિ કરતી હિન્દુ આરતી, જે આશીર્વાદ મેળવવા અને ભક્તિ વ્યક્ત કરવા સાંજની ઉપાસના દરમિયાન ગવાય છે.

આ એક ભક્તિપૂર્ણ દોહા છે, જે ગુરુ અને ભગવાન (ગોવિંદ) વચ્ચે ગુરુની શ્રેષ્ઠતા દર્શાવે છે. તે કહે છે કે જ્યારે ગુરુ અને ભગવાન બંને સામે ઊભા હોય, ત્યારે ગુરુના ચરણોમાં પ્રણામ કરવા જોઈએ, કારણ કે ગુરુએ જ ભગવાનને ઓળખાવ્યા.

આઠ શ્લોકનું પ્રિય સંસ્કૃત સ્તોત્ર, જે કૃષ્ણના અસ્તિત્વની દરેક વિગતને મધુર ગણે છે—તેમના મુખ, વાણી, વેણુ અને યમુના નદી સુધી.

શ્રી કૃષ્ણને કુંજબિહારી રૂપે સ્તુતિ કરતી પરંપરાગત હિન્દુ આરતી, જેમાં તેમના સૌંદર્ય, વાંસળીવાદન અને વૃંદાવનમાંની ઉપસ્થિતિનું વર્ણન છે.

આઠ શ્લોક અને અંતિમ ફળશ્રુતિ શ્લોક ભગવાન વિષ્ણુને કૃષ્ણ અને રામ રૂપે તેમનાં દિવ્ય નામો ગણાવીને સન્માને છે; આશીર્વાદ અને રક્ષણ માટે તેનો પાઠ થાય છે.

અચ્યુતાષ્ટકમના શ્લોક ૧માંથી ગાવામાં આવતું લોકપ્રિય સંસ્કૃત ભજન, જેમાં વિષ્ણુ, રામ અને કૃષ્ણનાં પવિત્ર નામો ગૂંથાયેલાં છે.

કૃષ્ણની દિવ્ય લીલાઓની મહિમા ગાતી ચાળીસ શ્લોકોની આ ભક્તિ-રચના છે, જેનો પાઠ ભક્તો તેમના રક્ષણ, પ્રેમ અને મુક્તિ માટે કરે છે.

ગોવિંદ, ગોપાલ અને રાધારમણ એ કૃષ્ણનાં નામોનું સમૂહગાન અને સ્મરણ માટેનું ટૂંકું, પ્રશ્નોત્તર-શૈલીનું કીર્તન છે.

ભગવાન કૃષ્ણના સ્વરૂપ શ્રી શ્યામ બાબા (ખાટૂ શ્યામ)ની ભક્તિ-આરતી, જેમાં તેમના દિવ્ય સ્વરૂપ અને ભક્તોને મળતા આશીર્વાદનું વર્ણન છે.

આઠ શ્લોકો અને અંતિમ ફળશ્રુતિ શ્લોક ભગવાન વિષ્ણુને અનેક નામે આહ્વાન કરે છે; દરેક શ્લોક 'શ્રીપતે, મારું સર્વ દુઃખ શાંત કરો' એવી વિનંતીથી પૂરો થાય છે.

આઠ શ્લોક 'અચ્યુત' નામની શક્તિનું વર્ણન કરે છે, જેમાં દ્રૌપદી અને ગજેન્દ્રના દૃષ્ટાંત આપવામાં આવ્યા છે. રચયિતા ૧૭મી સદીના કવિ-સંત શ્રીધર વેંકટેશ છે.

આ આઠ શ્લોકોનું સ્તોત્ર ભગવાન કૃષ્ણનાં દરેક અંગ, વસ્ત્ર, વાણી, લીલા, અને આસપાસની દરેક વસ્તુને 'મધુર' (મીઠું) તરીકે વર્ણવે છે. તે ભક્તિમય અને રસથી ભરપૂર રચના છે.

આ બાંકે બિહારી માટે પ્રેમપૂર્વકની સ્તુતિ (આરતી)નું ગીત છે, જે ભગવાન કૃષ્ણના એક મનમોહક, ચંચળ બાળ સ્વરૂપનું નામ છે. ગાયક કૃષ્ણના સૌંદર્ય, તેમના દિવ્ય સ્વરૂપ અને તેમના પ્રત્યેના સંપૂર્ણ સમર્પણનું વર્ણન કરીને પોતાની ભક્તિ વ્યક્ત કરે છે, સાથે સાથે દીવા અને સંગીતની પૂજા અર્પણ કરે છે.

આઠ શ્લોક અને ફળશ્રુતિ શ્લોકનું આ સ્તોત્ર શ્રીલ અદ્વૈતાચાર્યની સ્તુતિ કરે છે, જેમના પ્રેમભર્યા પોકારોએ ચૈતન્ય મહાપ્રભુને પ્રગટ થવા આહ્વાન કર્યું હોવાનું કહેવાય છે.

કૃષ્ણની પ્રિયા રાધાની સ્તુતિમાં ગવાતી ભક્તિ-આરતી, જેમાં વિશ્વની દિવ્ય માતા તરીકે તેમના સૌંદર્ય, જ્ઞાન અને કરુણાની પ્રશંસા છે.

આ ચાલીસા ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના અવતાર ખાટુ શ્યામની સ્તુતિ છે, જે કલિયુગના અવતારી માનવામાં આવે છે. તેને નિયમિત રીતે ગાવાથી ભક્તોને સુખ, સમૃદ્ધિ અને મુશ્કેલીઓમાંથી મુક્તિ મળે છે.

આઠ શ્લોક, જે સાર્વભૌમ ભટ્ટાચાર્યને આરોપિત છે અને દરેક શ્લોકનો અંત શ્રી અદ્વૈત આચાર્યના ચરણકમળના ધ્યાનમાં થાય છે; ગૌડીય વૈષ્ણવ પરંપરાનું આ સ્તોત્ર છે.

આ ભજન ભગવાન રામના નામની સત્યતા અને સર્વવ્યાપકતાનું ગાન કરે છે, જેમાં તેમને માતા, પિતા અને જગતના સર્વ કાર્યોના કર્તા તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે.

ઘાલીન લોટાંગણ, આરતી પછી ગવાતી મરાઠી પ્રાર્થના: સંત નામદેવની એક રચના, સંસ્કૃત શરણાગતિના શ્લોકો, હરે રામ મંત્ર અને ગણેશનો મોરયા પોકાર.

આ એક ભક્તિભાવનાથી ભરેલું ભજન છે જે ભગવાન રામ અને કૃષ્ણના પવિત્ર નામોનો મહિમા ગાય છે. તે આપણને શીખવે છે કે આ બંને નામો સમાન રીતે સુંદર અને શક્તિશાળી છે.

આ એક ભક્તિગીત (ભજન) છે જેમાં ભગવાન કૃષ્ણના વિવિધ નામો અને લીલાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં હરિ, કેશવ, ગોવિંદ, નારાયણ, મુકુંદા જેવા નામોનું પુનરાવર્તન થાય છે અને કૃષ્ણની બાલલીલા, ગોવર્ધન ધારણ, રાસલીલા વગેરેનો ઉલ્લેખ છે.

આ એક ભક્તિગીત (ભજન) છે, જે સંત મીરાંબાઈની શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેની અનન્ય ભક્તિ અને તેમના જીવનની ઘટનાઓને ઉજાગર કરે છે. તે ભક્તને પ્રભુના દર્શન, નામસ્મરણ અને પ્રેમમાં બલિદાનનો માર્ગ બતાવે છે.

વૃંદાવનની નાની ગાયો અને ગોવાળ બાળકો વચ્ચે બાળ કૃષ્ણ (મદન ગોપાલ)ની રમતિયાળ લીલાનું ચિત્ર આપતું બ્રજ ભજન.

આ ભક્તિભાવપૂર્ણ ભજન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના બાળ સ્વરૂપની મહિમા ગાય છે, જેમાં બ્રજમંડળમાં તેમના આગમનથી થયેલા આનંદનું વર્ણન છે. દરેક પંક્તિ 'હાથી ઘોડા પાલકી, જય કન્હૈયા લાલ કી' સાથે સમાપ્ત થાય છે, જે ભગવાન પ્રત્યે ભક્તિ અને ઉમંગ વ્યક્ત કરે છે.

કૃષ્ણાષ્ટક: આઠ સંસ્કૃત સ્તુતિ-શ્લોકો, જેમાંના દરેક 'કૃષ્ણં વંદે જગદ્ગુરુમ્' થી સમાપ્ત થાય છે, અને તેના પઠનના ફળ પર નવમો શ્લોક.

આ ભક્તિગીત મીરાબાઈએ રચ્યું છે, જેમાં તેઓ ભગવાન કૃષ્ણને પોતાની આંખોમાં વસવાની અભિલાષા વ્યક્ત કરે છે અને તેમના શ્યામ સૌંદર્ય, વાંસળી તથા આભૂષણોનું વર્ણન કરે છે.

અન્નમાચાર્યનું સંસ્કૃત કીર્તન, જેમાં કમરે ઘૂઘરીઓ અને હાથમાં માખણ ધરાવતા બાળ ગોપાલ કૃષ્ણનું વર્ણન છે, જેમની તિરુમલામાં આરાધના થાય છે.

એક આનંદી ભજન, જેમાં પ્રભુને રામ, શ્યામ, શિવ, વિષ્ણુ કે ગણેશ રૂપે પધારવાનું આમંત્રણ છે, દરેક પોતાના સાથી અને ચિહ્ન સાથે.

આ ભજનમાં ભગવાન શિવ (ભોલેનાથ)ને એક સાધુ-જોગી તરીકે વર્ણવ્યા છે, જેઓ ભગવાન કૃષ્ણના દર્શનની લાલસામાં યશોદાના ઘરે ભિક્ષા માંગવા આવે છે. ભજન ભક્તિની ઊંડાઈ અને ઈશ્વરની લીલાઓની અગમ્યતા દર્શાવે છે.

આ એક માનસિક યાત્રા છે, જેમાં તમે રાધા-કૃષ્ણના પવિત્ર બ્રજના સ્થળોની કલ્પના કરો છો અને રાધાના નામનો જાપ કરો છો. તે ભક્તિની એક સરળ પદ્ધતિ છે જે તમને ભગવાનની નજીક લાવે છે.

આ ભજન છે—હિંદુ ભક્તિ ગીત—જે કૃષ્ણની વાંસળી દ્વારા પ્રતીકાત્મક દૈવી પ્રેમ દરેક માટે છે તે વિચારને ઉજવે છે. તે ખાસ કરીને સંત મીરાનો બચાવ કરે છે, કહે છે કે કૃષ્ણ પ્રત્યેનો તેમનો ભક્તિ રાધાથી અલગ નથી, અને લોકો તેમની ખોટી ટીકા કરે છે.

૧૭મી સદીના મહાન ઓડિયા ભક્તકવિ સાલબેગ દ્વારા રચિત અમર જગન્નાથ સ્તુતિ, જેમાં તેઓ નીલાચલપતિ સમક્ષ પોતાના સંકટોના નિવારણ માટે કરુણ પોકાર કરે છે.

સંત બહિણાબાઈનો વારકરી મંદિર વિશેનો અભંગ: જ્ઞાનેશ્વરે તેનો પાયો નાખ્યો, નામદેવે તેનો વિસ્તાર કર્યો, એકનાથે સ્તંભ ઊભો કર્યો અને તુકારામ તેનો સુવર્ણ કળશ બન્યા.

ભગવદ ગીતા 2.47: કર્મમાં આપનો અધિકાર એક માત્ર છે, ક્યારેય પણ ફળમાં નથી; તેથી ફળને હેતુ ન બનાવતા કર્ મ કરો અને અકર્મમાં મોહ પણ ન રાખો।

સંત ચોખામેળાનો અભંગ: શેરડી વાંકી હોવા છતાં તેનો રસ સીધો હોય છે, જેમ ધનુષ્ય અને નદી. જન્મ ક્યારેય હૃદયની ભક્તિને વાંકી પાડી શકતો નથી.

વારકરી પરંપરાની દૈનિક ઉપાસના: સંત જ્ઞાનેશ્વરના ૨૮ અભંગો, જેમાં ઉપનિષદોના અદ્વૈત દર્શન અને ભગવાન વિઠ્ઠલ પ્રત્યેની ભક્તિનો સમન્વય છે.

સંત જ્ઞાનેશ્વરનો ‘રૂપ પાહતા લોચની’ અભંગ: વિઠ્ઠલનું રૂપ નિહાળવાનો આનંદ, અનેક પૂર્વજન્મના સત્કર્મોનું ફળ અને સર્વ સુખોનું ધામ.

સંત એકનાથનો ‘કાયા હી પંઢરી’ અભંગ: આ દેહ જ પંઢરપુર છે, અંતરાત્મા જ વિઠ્ઠલ છે, અને ભક્તિ ભીમા નદી બનીને વહે છે.

સંત એકનાથનો ‘માઝે માહેર પંઢરી’ અભંગ: પંઢરપુર એક દીકરીનું પ્રિય પિયર છે, જ્યાં વિઠ્ઠલ અને રખુમાઈ માતા-પિતા છે અને પુંડલિક ભાઈ છે.

સંત જનાબાઈનો અભંગ: પ્રેમની દોરીથી તેઓ પંઢરપુરના ચોરને બાંધે છે, વિઠ્ઠલને હૃદયના કારાગારમાં પૂરી દે છે અને તેમને કદી જવા દેશે નહીં.

કબીરનો આ પ્રસિદ્ધ દોહો શીખવે છે કે ઈશ્વર કરતાં પહેલાં ગુરુને નમન કરવું, કારણ કે ઈશ્વરનું દર્શન કરાવનાર ગુરુની કૃપા છે.

સંત કાન્હોપાત્રાની સંપૂર્ણ શરણાગતિની પ્રાર્થના: તેઓ વિઠ્ઠલને હવે પોતાની વધુ પરીક્ષા ન લેવા વિનવે છે, ચરણોમાં માથું મૂકે છે, અને પરંપરા સ્મરે છે કે તેઓ તેમનામાં લીન થઈ ગયાં.

સંત મુક્તાબાઈની તાટી ઉઘડા: ઝૂંપડીનો દરવાજો ખોલવા માટે ભાઈ જ્ઞાનેશ્વરને કરેલી વિનંતી; તે શીખવે છે કે સાચો સંત જગતના ટોણા કરુણાથી સહે છે.

સંત નામદેવનો 'નાચું કીર્તનાચે રંગી' અભંગ: કીર્તનના આનંદમાં નાચો, જગતમાં જ્ઞાનનો દીપ પ્રગટાવો, અને એકલું નામ સૌનો ઉદ્ધાર કરે.

પંઢરપુરના વિઠ્ઠલ પ્રભુની સાંજની આરતી, જે પરંપરા મુજબ સંત નામદેવને આભારી છે અને જે મહારાષ્ટ્રભરમાં રખુમાઈની બાજુમાં ઈંટ પર ઊભેલા પ્રભુને ગવાય છે.

પસાયદાન એ સંત જ્ઞાનેશ્વરની *જ્ઞાનેશ્વરી*ના સમાપનની પ્રાર્થના છે (૧૮.૧૭૯૪–૧૮૦૨), જેમાં સર્વ પ્રાણીઓના કલ્યાણ અને મૈત્રી માટે ઈશ્વરની કૃપા માગવામાં આવે છે.

સંત સાવતા માળીનો આ અભંગ પોતાની શાકવાડીના ડુંગળી, લસણ, મરચાં અને કૂવાની દોરીમાં વિઠ્ઠલને જુએ છે: કર્મ એ જ પૂજા છે.

કૃષ્ણ અષ્ટોત્તરશતનામાવલી: ગોકુળના બાળપણથી ગીતા સુધીના ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં ૧૦૮ નામો, જન્માષ્ટમી અને નિત્ય વૈષ્ણવ પૂજામાં પઠવામાં આવે છે.

સંત સોયરાબાઈ (સંત ચોખામેલાના પત્ની) નો આ સર્વોચ્ચ અદ્વૈત અભંગ છે. પંઢરીના વિઠ્ઠલના દર્શન થતાં જ 'હું અને તું' નો દ્વૈતભાવ સમાપ્ત થઈ ગયો છે, અને સંસારના તમામ રંગો એક જ પરમાત્મા શ્રીરંગમાં લીન થઈ ગયા છે.

સંત તુકારામનો વિદાય-અભંગ, જે પરંપરા અનુસાર તેમના વૈકુંઠ-પ્રસ્થાન સમયે ગવાયો: અંતિમ 'રામ-રામ' અને જીવનના બંધનોની મુક્તિ.

સંત તુકારામનો અદ્વૈત આનંદનો અભંગ: આનંદના સરોવરમાં દરેક તરંગ આનંદ જ છે, અને તે અનુભવ સામે શબ્દો મૌન થઈ જાય છે.

સંત તુકારામનો ઈશ્વર-વિયોગનો અભંગ: ચકોર ચંદ્ર માટે અને બાળક માતા માટે જેમ ઝંખે, તેમ તેમનો આત્મા વિઠ્ઠલની રાહ જુએ છે.

સંત તુકારામનું વિઠ્ઠલ પ્રત્યેનું ટૂંકું પ્રાર્થનાગીત: તેઓ એક જ વરદાન માગે છે કે ઈશ્વર કદી વિસરાય નહીં, અને મુક્તિ કે ધન કરતાં સંતોની સંગત પ્રિય છે.

સંત તુકારામનો એ અભંગ જે સાચા સંતની વ્યાખ્યા કરે છે: જે દુઃખીઓને પોતાના માનીને અપનાવે છે, તેનામાં ઈશ્વર વસે છે.

સંત તુકારામનું આનંદભર્યું ચિત્ર: ચંદ્રભાગાના રેતાળ પટ પર વૈષ્ણવો નાચે છે, એકબીજાને નમે છે અને અહંકાર પાછળ મૂકી દે છે.

સંત તુકારામનું વિઠ્ઠલનું ધ્યાન-આહ્વાન: પંઢરપુરમાં ઈંટ પર કમર પર હાથ રાખીને ઊભેલા, તુલસીની માળા અને પીળું રેશમ ધારણ કરેલા ભગવાન વિઠ્ઠલનું ચિંતન.

૧૫મી સદીના મહાન ભક્તકવિ નરસિંહ મહેતા રચિત વિશ્વપ્રસિદ્ધ ભજન, જે મહાત્મા ગાંધીનું પ્રિય પ્રાતઃપ્રાર્થના-ગીત અને માનવતા, કરુણા તથા સદાચારનું વૈશ્વિક પ્રતીક છે.