બાંકે બિહારીની આરતી
કૃષ્ણ પ્રત્યે પ્રેમ અને સમર્પણનું ગીત
આ બાંકે બિહારી માટે પ્રેમપૂર્વકની સ્તુતિ (આરતી)નું ગીત છે, જે ભગવાન કૃષ્ણના એક મનમોહક, ચંચળ બાળ સ્વરૂપનું નામ છે. ગાયક કૃષ્ણના સૌંદર્ય, તેમના દિવ્ય સ્વરૂપ અને તેમના પ્રત્યેના સંપૂર્ણ સમર્પણનું વર્ણન કરીને પોતાની ભક્તિ વ્યક્ત કરે છે, સાથે સાથે દીવા અને સંગીતની પૂજા અર્પણ કરે છે.
શ્લોકો
હું શ્રી બાંકે બિહારીની આરતી ગાઉં છું, હે ગિરિધર હું તારી આરતી ગાઉં છું. હું પ્રિય આરતી ગાઉં છું તને રીઝવવા, શ્યામ સુંદર હું તારી આરતી ગાઉં છું. બાળ કૃષ્ણ હું તારી આરતી ગાઉં છું.
શ્લોક 1
પ્રિય મોરમુકુટ તમારા શિશ પર શોભે છે. પ્રિય વંશી મારા મનને મોહી લે છે. તમારી છબી જોઈ હું બલિહારી થઈ જાઉં છું. શ્રી બાંકે બિહારી હું તારી આરતી ગાઉં છું.
શ્લોક 2
તમારા ચરણોમાંથી પ્રિય ગંગા નીકળી, જેણે આખા વિશ્વને તાર્યું. હું તે ચરણોના દર્શન પામું. શ્રી બાંકે બિહારી હું તારી આરતી ગાઉં છું.
શ્લોક 3
તમે અનાથ દાસના નાથ છો. પ્રિય, દુઃખ-સુખમાં જીવનમાં તમે સાથે છો. હું હરિના ચરણોમાં શીશ ઝુકાવું છું. શ્રી બાંકે બિહારી હું તારી આરતી ગાઉં છું.
શ્લોક 4
તમે શ્રી હરિદાસના પ્યારા છો. તમે મારા મોહન, જીવનના ધન છો. યુગલ છબી જોઈ હું વારંવાર બલિહારી થઈ જાઉં છું. શ્રી બાંકે બિહારી હું તારી આરતી ગાઉં છું.
શ્લોક 5
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
બુધવાર, ગુરુવાર અને એકાદશી
બ્રહ્મ મુહૂર્ત અથવા સંધ્યા વેળા
તુલસી પત્ર, માખણ-મિશ્રી અને પીળાં ફૂલો
- પરમ ભક્તિ, માનસિક આનંદ અને ચિંતામુક્તિ
પૃષ્ઠભૂમિ
આ હિન્દીની બ્રજ ભાષા બોલીમાં એક ભક્તિ ગીત (આરતી) છે, જે ભગવાન કૃષ્ણના યુવાન અને ચંચળ બાળ સ્વરૂપ બાંકે બિહારીની પૂજામાં ગવાય છે. તે પરંપરાગત રીતે કૃષ્ણ ભક્તિની રાધા-વલ્લભ અને પુષ્ટિ માર્ગ પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલું છે, અને ખાસ કરીને ભારતના વૃંદાવનમાં બાંકે બિહારી મંદિરમાં સાંਝની પૂજા (આરતી) દરમિયાન વ્યાપકપણે ગવાય છે. આ ભજન ૧૬મી સદીના સંત અને સંગીતકાર સ્વામી હરિદાસની ભક્તિ પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે, જો કે આ ચોક્કસ આરતીના ચોક્કસ રચનાકાર નિશ્ચિતપણે સ્થાપિત નથી. તેનો ઉપયોગ કૃષ્ણ પ્રત્યે પ્રેમ અને સમર્પણ વ્યક્ત કરવા માટે થાય છે, મોટે ભાગે દેવતાની મૂર્તિ સમક્ષ દીવા ઓવારવાના અનુષ્ઠાન દરમિયાન.
શું તમે જાણો છો?
બાંકે બિહારી એટલે શું?
'બાંકે' નો અર્થ થાય છે 'વાંકા' અને 'બિહારી' એટલે 'વિહાર કરનાર' — એટલે કે, વાંકી મુદ્રામાં ઊભેલા ભગવાન કૃષ્ણ. આ નામ વૃંદાવનના પ્રખ્યાત મંદિરના અધિષ્ઠાતા દેવતાનું છે, જ્યાં કૃષ્ણની મૂર્તિ ત્રિભંગી મુદ્રામાં (શરીર ત્રણ જગ્યાએ વાંકું) બિરાજમાન છે.
આરતીનો ભાવ
આ ભજનમાં ભક્ત કૃષ્ણને 'ગિરિધર' (ગોવર્ધન પર્વત ધારણ કરનાર) અને 'શ્યામ સુંદર' જેવા નામોથી બોલાવે છે. દરેક કડીમાં 'આરતી ગાઊં' નો આવર્તન ભક્તિના ઉમળકાને વ્યક્ત કરે છે — જેમ આરતીમાં દીપક લહેરાવાય છે, તેમ ભક્ત પોતાના હૃદયના ભાવોને કૃષ્ણ સમક્ષ અર્પણ કરે છે.
મોરમુકુટ અને વાંસળી
પહેલી કડીમાં કૃષ્ણના મોરપીંછના મુકુટ અને મોહક વાંસળીનું વર્ણન છે. વાંસળીનો નાદ ગોપીઓ અને ગોવાળોને જ નહીં, પણ પશુ-પક્ષી અને ગંગા જેવી નદીઓને પણ પોતાની તરફ ખેંચે છે — આ કૃષ્ણની દિવ્ય શક્તિનું પ્રતીક છે.
ગંગાનો ઉલ્લેખ
બીજી કડીમાં કહેવાયું છે કે કૃષ્ણના ચરણોમાંથી ગંગા નીકળી — આ સંકેત વિષ્ણુના વામન અવતારની કથા તરફ છે, જ્યાં તેમણે પોતાના પગ વડે બ્રહ્માંડને માપ્યું અને તેમના ચરણ-કમળના સ્પર્શથી ગંગા પ્રગટ થઈ. ભક્ત અહીં તે ચરણોના દર્શનની ઝંખના કરે છે.
હરિદાસનો સંબંધ
છેલ્લી કડીમાં 'શ્રી હરિદાસ'નો ઉલ્લેખ છે — આ સ્વામી હરિદાસ છે, જે ૧૬મી સદીના મહાન ભક્ત અને સંગીતકાર હતા. તેઓ બાંકે બિહારીની મૂર્તિના આવિષ્કર્તા માનવામાં આવે છે; કહેવાય છે કે તેમણે પોતાની ભક્તિ અને સંગીતથી કૃષ્ણને પ્રસન્ન કરીને આ સ્વરૂપની ઝાંખી કરાવી હતી.
આરતીનું મહત્વ
આ ભજન વૃંદાવનના બાંકે બિહારી મંદિરમાં ખૂબ પ્રચલિત છે. ત્યાંની વિશેષ પરંપરા મુજબ, મંદિરમાં પડદો હોય છે અને ભક્તોને થોડી જ ક્ષણો માટે દર્શન થાય છે — આરતી દરમિયાન આ ભજન ગાવાથી ભક્તો તે ટૂંકી ક્ષણોમાં પણ કૃષ્ણના દર્શનનો પૂરો આનંદ મેળવે છે.
Krishna
હિન્દુ ધર્મ માંથી વધુ
બધું જુઓસંબંધિત ઉપદેશો
એ જ ઉપદેશ, વિવિધ પરંપરાઓમાં ગુંજતો