बांके बिहारीको आरती
कृष्णप्रति प्रेम र आत्मसमर्पणको गीत
यो बांके बिहारीप्रति प्रेमपूर्वक प्रशंसा (आरती) को गीत हो, जो भगवान कृष्णको एक आकर्षक, चञ्चल बालरूपको नाम हो। गायकले कृष्णको सौन्दर्य, उहाँको दिव्य स्वरूप र उहाँप्रतिको पूर्ण समर्पणको वर्णन गर्दै, बत्ती र संगीतको अनुष्ठान अर्पण गर्दै आफ्नो भक्ति व्यक्त गर्दछन्।
श्लोक
हे श्री बाँकेबिहारी! म तिम्रो आरती गाउँछु। हे गिरिधर! म तिम्रो आरती गाउँछु। हे प्यारा! तिमीलाई रिझाउन म आरती गाउँछु। हे श्यामसुन्दर! म तिम्रो आरती गाउँछु। हे बालकृष्ण! म तिम्रो आरती गाउँछु।
श्लोक 1
हे प्यारा, तिम्रो शिरमा मयूरको मुकुट सुशोभित छ। तिम्रो मनमोहक बाँसुरीले मेरो मन मोहित गर्छ। तिम्रो छवि देखेर म आफूलाई न्योछावर गर्छु। हे श्री बाँकेबिहारी! म तिम्रो आरती गाउँछु।
श्लोक 2
जसका चरणबाट प्यारी गङ्गा प्रकट भइन्, र उनले नै सारा संसारलाई उद्धार गरिन्। म ती चरणहरूको दर्शन पाऊँ। हे श्री बाँकेबिहारी! म तिम्रो आरती गाउँछु।
श्लोक 3
तिमी अनाथ दासका नाथ हौ। हे प्यारा, जीवनका दुःख-सुखमा तिमी मेरो साथ हुन्छौ। हे हरि! म तिम्रै चरणहरूमा शिर झुकाउँछु। हे श्री बाँकेबिहारी! म तिम्रो आरती गाउँछु।
श्लोक 4
तिमी श्री हरीदासका प्यारा हौ। हे मेरो मोहन, तिमी नै मेरो जीवनको धन हौ। राधा-कृष्णको युगल छवि देखेर म बारम्बार न्योछावर हुन्छु। हे श्री बाँकेबिहारी! म तिम्रो आरती गाउँछु।
श्लोक 5
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
Wednesday (Budhwar), Thursday (Guruwar) & Ekadashi
Early Morning (Brahma Muhurta) or Sandhya (Twilight)
Tulsi leaves, Butter (Makhan), Mishri, Yellow flowers & Chandan
- Awakening of pure divine love (Prema Bhakti), mental joy, and freedom from anxiety
पृष्ठभूमि
यो हिन्दीको ब्रज भाषा बोल्सीमा एक भक्ति भजन (आरती) हो, जुन भगवान कृष्णको युवा र चञ्चल बालरूप बांके बिहारीको पूजामा गाइन्छ। यो परम्परागत रूपमा कृष्ण भक्तिको राधा-वल्लभ र पुष्टि मार्ग परम्पराहरूसँग जोडिएको छ, र विशेष गरी भारतको वृन्दावनस्थित बांके बिहारी मन्दिरमा साँझको पूजा (आरती) को बेला गाइन्छ। यो भजन १६औं शताब्दीका संत तथा संगीतकार स्वामी हरिदासको भक्ति परम्परासँग जोडिएको छ, यद्यपि यो विशेष आरतीको ठ्याक्कै रचनाकार निश्चित रूपमा स्थापित छैन। यसलाई देवताको प्रतिमा अगाडि दियो घुमाउने अनुष्ठानको बेला कृष्णप्रति प्रेम र समर्पण व्यक्त गर्न प्रयोग गरिन्छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
बांके बिहारीको अर्थ
'बांके' को अर्थ टेढो वा कुटिल हुन्छ, र 'बिहारी' भनेको आनन्द लिने वा विहार गर्ने। यो नाम कृष्णको त्यो रूपलाई जनाउँछ जो तीन ठाउँमा टेढो देखिन्छ — शरीर, आँखा र मुस्कान — जसले भक्तहरूलाई मोहित पार्छ।
वृन्दावनको प्रसिद्ध मन्दिर
यो आरती बाँके बिहारी मन्दिर, वृन्दावनसँग सम्बन्धित छ, जुन १८६४ मा स्थापित भएको थियो। यहाँ कृष्णको मूर्तिलाई राधाको साथमा देखाइँदैन, किनभने भनिन्छ कि उनीहरूको मिलन यति गहिरो छ कि यसलाई छुट्टै देखाउन सकिँदैन।
हरिदासको सम्बन्ध
अन्तिम पदमा 'श्री हरीदास' को उल्लेख छ, जो १६औँ शताब्दीका महान भक्त कवि स्वामी हरिदास हुन्। उनलाई बाँके बिहारीको मूल उपासक मानिन्छ, र भनिन्छ कि उनकै भक्तिबाट यो विग्रह प्रकट भएको थियो।
गंगाको चरण-कथा
दोस्रो पदमा भनिएको छ कि गंगा कृष्णको चरणबाट निस्किएकी हुन्। यो पुराणकथा हो — भगवान विष्णुको चरणको औँलाले ब्रह्माण्डको पर्खाल छिचोल्दा गंगा स्वर्गबाट पृथ्वीमा झरेकी थिइन्, जसले संसारलाई पवित्र बनायो।
आरतीको संरचना
यो आरती पाँच पदको छोटो रूप हो, जसमा हरेक पदमा 'श्री बांके बिहारी तेरी आरती गाऊं' भन्ने अभ्यास दोहोरिन्छ। यसले भक्तको प्रेम र समर्पणलाई सरल तर गहिरो ढङ्गले व्यक्त गर्छ, जसले गर्दा यो सजिलै कण्ठस्थ गर्न सकिन्छ।
आरतीको अभ्यास
आरती गाउनु भनेको दियो वा बत्ती घुमाएर भगवानको पूजा गर्ने विधि हो। यहाँ 'आरती गाऊं' भनेर गीतको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जसले भक्तलाई दिव्य प्रकाशको सामु उभिएर प्रेमपूर्वक गाउन प्रेरित गर्छ।