ಬಾಂಕೆ ಬಿಹಾರಿಯ ಆರತಿ

ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ದೇವಾಲಯದ ಆರತಿಯಲ್ಲ — ಇದು ವೃಂದಾವನದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬಾಂಕೆ ಬಿಹಾರಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಆರತಿಯ ಭಾವಪೂರ್ಣ ನಕಲು. ಬಾಂಕೆ ಬಿಹಾರಿ ಎಂದರೆ 'ಓರೆಯಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಕೃಷ್ಣ' — ಈ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಭಕ್ತರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆರತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ದೀಪವನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಾ ಹಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪರದೆಯ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೇ ಆರತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಭಕ್ತರು ನೇರವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನ ಮುಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ನೋಡುವಂತಿಲ್ಲ!

ಮೊದಲ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ 'ಮೋರ್ ಮುಕುಟ' (ನವಿಲು ಗರಿಯ ಕಿರೀಟ) ಮತ್ತು 'ಬಂಸಿ' (ಕೊಳಲು) ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನವಿಲು ಗರಿ ಕೃಷ್ಣನ ಬಾಲ್ಯದ ಲೀಲೆಗಳ ಸಂಕೇತ, ಕೊಳಲಿನ ಸ್ವರವು ಭಕ್ತರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. 'ಬಲಿಹಾರಿ' ಎಂದರೆ 'ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಮರ್ಪಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ' — ಭಕ್ತನು ಕೃಷ್ಣನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ತನ್ನನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವ.

ಎರಡನೇ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಚರಣಗಳಿಂದ ನಿಕ್ಕಳಿ ಗಂಗಾ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಪುರಾಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಋಷಿ ಕಪಿಲನ ಶಾಪದಿಂದ ಭಗೀರಥನ ಪೂರ್ವಜರು ಭಸ್ಮವಾದರು. ಅವರ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಭಗೀರಥನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಸಲು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಗಂಗೆಯು ವಿಷ್ಣುವಿನ (ಕೃಷ್ಣನ) ಪಾದದಿಂದ ಹರಿದು ಬಂದು ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಪಾವನಗೊಳಿಸಿದಳು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಪಾದದ ದರ್ಶನವೇ ಮೋಕ್ಷದ ದಾರಿ ಎಂದು ಭಕ್ತನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಕೊನೆಯ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಶ್ರೀ ಹರಿದಾಸ' ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ವೃಂದಾವನದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂತ ಸ್ವಾಮಿ ಹರಿದಾಸರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು 16ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಾಂಕೆ ಬಿಹಾರಿ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದವರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಹರಿದಾಸರು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಗುವಿನಂತೆ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಒಮ್ಮೆ ಕೃಷ್ಣನು ಅವರ ಮುಂದೆ ಸಣ್ಣ ಮಗುವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, 'ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಗು' ಎಂದು ಹೇಳಿದನಂತೆ. ಈ ಆರತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಹರಿದಾಸರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — 'ನೀನು ಹರಿದಾಸರಿಗೆ ಪ್ರಿಯ, ನನಗೂ ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಿಯ' ಎಂಬ ಭಾವ.

ಈ ಆರತಿಯು ಬ್ರಜ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇದು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹಿಂದಿ ಪ್ರಭೇದ, ವೃಂದಾವನದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. 'ಬಾಂಕೆ', 'ಬಲಿಹಾರಿ', 'ರಿಝಾಊಂ' ಮುಂತಾದ ಪದಗಳು ಈ ಭಾಷೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಪ್ರತಿ ಪದ್ಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ 'ಶ್ರೀ ಬಾಂಕೆ ಬಿಹಾರಿ ತೇರಿ ಆರತಿ ಗಾಊಂ' ಎಂಬ ಪಲ್ಲವಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಆರತಿಯು ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ಇದು ಭಕ್ತನ ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಭಾಷಣೆ. ಮೊದಲ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ರೂಪದ ವರ್ಣನೆ, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪಾದದ ಮಹಿಮೆ, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ 'ದಾಸ ಅನಾಥ' ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು — ಭಕ್ತನು ತಾನು ಅನಾಥನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕೃಷ್ಣನೇ ತನ್ನ ನಾಥ (ಒಡೆಯ) ಎಂದು ಭರವಸೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಯುಗಲ್ ಛವಿ' (ಜೋಡಿ ರೂಪ) ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ರಾಧಾ-ಕೃಷ್ಣರ ಜೊತೆ ರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ವಲ್ಲಭ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾವನೆ. ಈ ರೀತಿ ಆರತಿಯು ಭಕ್ತನನ್ನು ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಬಾಹ್ಯ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ಆಂತರಿಕ ಪ್ರೇಮದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.