આરતી કુંજ બિહારી કી

આરતી એ હિન્દુ પૂજાની એક વિધિ છે, જેમાં ભજન ગાતાં દીવો (ઘણી વાર કપૂર કે ઘી સાથે) દેવતા સમક્ષ વર્તુળાકારે ફેરવવામાં આવે છે. આ ગીત કૃષ્ણ માટેની પ્રિય આરતી છે, જે સમૂહમાં ગાવા માટે રચાયેલી છે, અને પદો વચ્ચે ‘આરતી કુંજ બિહારી કી’ એ ટેર રૂપે પુનરાવર્તિત થાય છે.

‘કુંજ બિહારી’નો અર્થ છે ‘વૃંદાવનના કુંજ (લતામંડપ)માં વિહાર કરનાર.’ આ નામ કૃષ્ણના ગોપ-રૂપ બાળપણની ઉજવણી કરે છે, જ્યારે તેઓ વાંસળી વગાડતા અને જંગલમાં ગોપીઓ (ગોવાળ-કન્યાઓ) સાથે નૃત્ય કરતા. આ ભજનનો કેન્દ્રીય વિષય આ જ છે.

ટેરમાં કૃષ્ણને ‘ગિરિધર’ (ગોવર્ધન પર્વત ઉપાડનાર), ‘કૃષ્ણ’ (શ્યામ) અને ‘મુરારી’ (મુર દૈત્યના શત્રુ) કહેવામાં આવ્યા છે. ‘ગિરિધર’ કૃષ્ણ દ્વારા ગોવર્ધન પર્વત નીચે વ્રજવાસીઓના રક્ષણનું સ્મરણ કરાવે છે (શ્રીમદ્ભાગવત પુરાણ 10.25), અને ‘મુરારી’ મુર દૈત્ય પરના તેમના વિજયનું સ્મરણ કરાવે છે (શ્રીમદ્ભાગવત પુરાણ 10.59).

બીજું પદ કૃષ્ણના દેખાવનું વિગતવાર ચિત્ર આપે છે: ગળામાં વનફૂલોની માળા (વૈજંતી માળા), મધુર વાંસળી, ઝળકતાં કુંડળ, મોરપીંછનો મુકુટ અને કપાળે તિલક. કવિ તેમના શ્યામ વર્ણની તુલના આકાશ સાથે કરે છે અને કહે છે કે રાધા તેમની બાજુમાં ઝળકે છે, જેથી આ ધ્યાન માટે પ્રિય બન્યું છે.

છઠ્ઠું પદ ગંગા નદી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, અને કહે છે કે તેઓ કૃષ્ણના ચરણોમાંથી પ્રગટ થયાં (હિન્દુ પરંપરા મુજબ, ગંગા વિષ્ણુના ચરણના અંગૂઠામાંથી વહે છે, જેમના અવતાર કૃષ્ણ છે). તેમનું સ્મરણ સાંસારિક આસક્તિઓ તોડે છે અને પાપ ધોઈ નાખે છે, અને તેઓ શિવની જટામાં વિરાજે છે, એ પૌરાણિક કથાની જાણીતી છબી છે.

અંતિમ પદ વૃંદાવનમાં યમુનાના ચાંદનીથી ઝળહળતા તટનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં કૃષ્ણની વાંસળી ગુંજે છે, ગોવાળો અને ગાયો એકઠાં થાય છે, અને ચાંદની ‘સંસારના ફંદાને કાપી નાખે છે.’ ગીત કૃષ્ણને દીન અને દુઃખીઓના આશ્રયદાતા કહીને સૌને તેમની પોકાર સાંભળવા આમંત્રે છે.

રચયિતા વિશે મતભેદ છે: આરતી વૃંદાવનના કુંજબિહારી મંદિરની હરિદાસી પરંપરા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે, પણ કેટલાક સ્રોતો તેનું શ્રેય વલ્લભાચાર્યે સ્થાપેલી પુષ્ટિમાર્ગ ધારાને આપે છે. કોઈ એક નામધારી કવિ નિશ્ચિતપણે સ્થાપિત થયો નથી, તેથી તેને બ્રજ ભક્તિ-પરંપરાની અનામી રચના ગણવી શ્રેષ્ઠ છે. ઉત્તર ભારતનાં મંદિરો અને ઘરોમાં તે વ્યાપકપણે ગવાય છે.