आरती कुञ्जबिहारी की
कृष्णस्य वननाथस्य आराधनास्तुतिः
इदं पारम्परिकं हिन्दुस्तोत्रम् (आरती) भगवतः कृष्णस्य स्तुतये गीयते, यत्र तस्य दिव्यसौन्दर्यम्, मोहनवेणुगानम्, वृन्दावनस्य पवित्रभूमौ तस्य प्रियसान्निध्यं च वर्ण्यते। इदं दीपस्य भक्तेः आनन्ददायकं नैवेद्यम्, कृष्णं प्रियगोपालं भक्तशोकहर्तारं च आचक्षाणम्।
पद्यानि
कुञ्जबिहारिणः आरतीः, श्रीगिरिधरकृष्णमुरारेः।
श्लोकः 1
कुञ्जबिहारिणः आरतीः, श्रीगिरिधरकृष्णमुरारेः।
श्लोकः 2
तस्य कण्ठे वन्यपुष्पाणां माला, स च मधुरां ध्वनिं वेणौ वादयति। कुण्डले तस्य कर्णयोः भ्राजतः – स नन्दस्य आनन्दः, नन्दस्य प्रियतनयः। तस्य कृष्णवर्णः वर्षाकालमेघसमः दीप्यते, राधिका च तेजसा मण्डिता तस्य पार्श्वे तिष्ठति, प्रियसहचरी। वनचारी (गोवर्धनधारी) लतासु सुशोभनः तिष्ठति। तस्य कुन्तलः भ्रमरसमः, ललाटे च कस्तूरीतिलकः चिह्नितः; तस्य मुखं चन्द्रसमम्। इत्थं प्रियश्यामस्य (कृष्णस्य) सुन्दरं मोहकं रूपम् – श्रीगिरिधरकृष्णमुरारेः।
श्लोकः 3
कुञ्जबिहारिणः आरतीः, श्रीगिरिधरकृष्णमुरारेः।
श्लोकः 4
मयूरपिच्छानां मुकुटं देदीप्यमानं तं विभूषयति, यद् दिव्यं दृष्ट्वा देवा अपि उत्सुकाः भवन्ति। आकाशात् पुष्पाणां वर्षा पतति। मुरचङ्गः वाद्यते, मधुरः मृदङ्गः ध्वनति, गोप्यः तं परिवृत्ताः। गोपीनाम् अनुपमं प्रेम – श्रीगिरिधरकृष्णमुरारेः।
श्लोकः 5
कुञ्जबिहारिणः आरतीः, श्रीगिरिधरकृष्णमुरारेः।
श्लोकः 6
यतः पवित्रा गङ्गा प्रथमं प्रादुर्भूता – सर्वमोहिनी पवित्रा गङ्गा – तस्याः स्मरणं मोहं नाशयति। सा भगवतः शिवस्य मस्तके, तस्य जटासु, विश्राम्यति, पापमलं प्रक्षालयन्ती। इत्थं वनचारिणः (श्रीबांकेबिहारिणः) पादयोः सौन्दर्यम् – श्रीगिरिधरकृष्णमुरारेः।
श्लोकः 7
कुञ्जबिहारिणः आरतीः, श्रीगिरिधरकृष्णमुरारेः।
श्लोकः 8
उज्ज्वलाः पुलिनाः भ्राजन्ते, वृन्दावनस्य वेणुः ध्वनति। सर्वत्र गोप्यः, गोपालाः, गावश्च सन्ति। कृष्णः मृदु मन्दं स्मितं करोति, ज्योत्स्ना च दीप्यते, सांसारिकपाशान् छिन्दती। स दुःखितानाम् आर्तानां रुदितं शृणोति – इत्थं श्रीगिरिधरकृष्णमुरारिः।
श्लोकः 9
कुञ्जबिहारिणः आरतीः, श्रीगिरिधरकृष्णमुरारेः।
श्लोकः 10
कुञ्जबिहारिणः आरतीः, श्रीगिरिधरकृष्णमुरारेः।
श्लोकः 11
वृन्दावननाथस्य श्रीगिरिधरकृष्णमुरारेः आरती
श्लोकः 12
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
बुधवासरः गुरुवासरः एकादशी च
प्रातःकाले सन्ध्याकाले च
तुलसीदलानि, नवनीतं, खण्डशर्करा, पीतपुष्पं च
- पराभक्तिः, परमानन्दः, शोकनिवृत्तिः
पृष्ठभूमिः
इदं विख्यातं हिन्दुभक्तिगीतम् (आरती) कृष्णस्य प्रशंसायाम्, विशेषतः कुञ्जबिहारीरूपे, यः वृन्दावनकुञ्जेषु विहारं करोति। इदं वृन्दावनस्थेन ऐतिहासिकेन कुञ्जबिहारिमन्दिरेण सह घनिष्ठं सम्बद्धम्, यत् षोडशशताब्दीयस्य सन्तसङ्गीतज्ञस्य स्वामिहरिदासस्य परम्परातः प्रवृत्तेन हरिदासी-(सखी-)सम्प्रदायेन सह सम्बद्धं भक्तिपरम्परायां प्रतिष्ठितम्। तस्य निश्चितः कर्ता न सुनिश्चितः – केचन भक्तिसङ्ग्रहाः तस्य कर्तृत्वं विस्तृततरं पुष्टिमार्गसम्प्रदायं प्रति निर्दिशन्ति – अतः एकस्य नामाङ्कितकवेः कृतिः इति न मन्यमानं, ब्रजभक्तिपरम्परायाः अनामिका रचना इति वर्णनीयम्। इदम् आरती सायंकाले पूजायाम्, विशेषतः ब्रजप्रदेशे उत्तरभारते कृष्णमन्दिरेषु गीयते, तथा बहूनां हिन्दूनां दैनिकभक्त्यभ्यासस्य प्रियः अंशः अस्ति।
ज्ञातव्य-विशेषः
आरती का भवेत्?
आरती हिन्दुधर्मे एकः पूजाविधिः यत्र दीपः (प्रायेण कर्पूरयुतः घृतयुक्तः वा) देवतायाः समक्षे मण्डलाकारेण भ्राम्यते स्तोत्राणि च गीयन्ते। अयं तु कृष्णस्य प्रिय आरतीः, समूहेन गातुं निर्मितः, यत्र 'आरती कुञ्जबिहारी की' इति पुनरुक्तिः पद्यान्तरे गीयते।
कुञ्जबिहारी कः?
'कुञ्जबिहारी' इत्यस्य अर्थः 'यः वृन्दावनस्य कुञ्जेषु विहारं करोति'। इदं नाम कृष्णस्य यौवनकालस्य गोपालरूपस्य गौरवं करोति, यत्र स वने वेणुं वादयन् गोपीभिः सह नृत्यति – अस्य स्तोत्रस्य मुख्यविषयः।
त्रीणि नामानि, एकः देवः
पुनरुक्तिः कृष्णं 'गिरिधरम्' (गोवर्धनोद्धारकम्), 'कृष्णम्' (कृष्णवर्णम्), 'मुरारिम्' (मुरासुरशत्रुम्) इति आह्वयति। प्रत्येकं नाम भिन्नां कथां सूचयति: गिरिधरः कृष्णेन प्रलयाद् ग्रामजनानां रक्षणाय पर्वतोद्धारं स्मारयति; मुरारिः महाभारतपरम्परायाम् असुरविजयं स्मारयति।
पद्ये दृश्यचित्रम्
द्वितीयं पद्यं कृष्णस्य रूपं सविस्तरं वर्णयति – गले वन्यपुष्पमाला (बैजन्तीमाला), मधुरवेणुः, द्योतमानकुण्डलानि, मयूरपिच्छमुकुटम्, ललाटे तिलकश्च। कविः तस्य कृष्णवर्णं गगनाय समीकरोति, राधा च पार्श्वे दीप्यते इति वदति, इदं दृश्यध्यानाय प्रियम्।
गङ्गासम्बन्धः
षष्ठं पद्यं गङ्गानदीं केन्द्रीकरोति, वदति च सा कृष्णपादात् प्रादुरभूदिति (हिन्दुपरम्परायां गङ्गा विष्णोः पादाङ्गुष्ठात् प्रवहति, कृष्णस्तस्यावतारः)। स्मरणेन गङ्गायाः सांसारिकबन्धनं भग्नं भवति पापानि च प्रक्षाल्यन्ते इति वचनं, सा च शिवस्य जटायां विश्राम्यति इति प्रसिद्धपौराणिकचित्रम्।
रात्रौ वृन्दावनस्य दृश्यम्
अन्तिमपद्यं वृन्दावने यमुनातटं ज्योत्स्नया भास्वरं वर्णयति, यत्र कृष्णस्य वेणुः ध्वनति, गोपालाः गावश्च सम्मिलन्ति, ज्योत्स्ना च 'सांसारिकपाशं छिनत्ति'। स्तोत्रं कृष्णं दरिद्रदीनानां शरणं आह्वयत् समाप्यति, सर्वान् तस्य आह्वानं श्रोतुम् आमन्त्रयत्।
केन लिखितम्?
अयम् आरतीः पारम्परिकतया पुष्टिमार्गपरम्परायाः (वल्लभाचार्येण षोडशशताब्द्यां प्रवर्तितः भक्तिमार्गः) भक्ताय श्रेयः दीयते, तथापि तस्य निश्चितं लेखकत्वं नास्ति। उत्तरभारते मन्दिरेषु गृहेषु च विस्तृततया गीयते, विशेषतः जन्माष्टमीपर्वणि (कृष्णजन्मदिनम्)।
Krishna
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता