आरती कुंजबिहारी की
कुंजवनांतील श्रीकृष्णांचे स्तोत्र
कुंजबिहारी रूपातील श्रीकृष्णांची स्तुती करणारी पारंपरिक हिंदू आरती; त्यांचे सौंदर्य, बासरीवादन आणि वृंदावनातील उपस्थिती यांचे वर्णन करते.
श्लोक
कुंजांच्या स्वामी, श्रीगिरिधर कृष्ण मुरारी यांची आरती
श्लोक 1
कुंजांच्या स्वामी, श्रीगिरिधर कृष्ण मुरारी यांची आरती
श्लोक 2
त्यांच्या गळ्यात वन्य फुलांचा हार आहे आणि ते बासरीवर गोड सूर वाजवतात. कानात कुंडले चमकतात—ते नंदाचे आनंद, नंदाचे लाडके पुत्र आहेत. त्यांचा काळा वर्ण पावसाळी ढगासारखा चमकतो आणि तेजस्वी कांतीने सजलेली राधिका त्यांच्या शेजारी उभी आहे, एक प्रिय सखी. वनवासी (गोवर्धनधारी) वेलींमध्ये सुंदरपणे उभे आहेत. त्यांची कुरळी केसाळी भुंग्यासारखी दिसते आणि कपाळावर कस्तुरीचा टिळा आहे; त्यांचा चेहरा चंद्रासारखा तळपतो. असे आहे प्रिय श्याम (कृष्ण) यांचे सुंदर, मोहक रूप—श्रीगिरिधर कृष्ण मुरारी यांचे.
श्लोक 3
कुंजांच्या स्वामी, श्रीगिरिधर कृष्ण मुरारी यांची आरती
श्लोक 4
मोरपिशीचा तेजस्वी मुकुट त्यांना शोभतो, इतका दिव्य की देवही दर्शनासाठी आसुसतात. आकाशातून फुलांचा वर्षाव होतो. मुरचंग (एक लोकवाद्य) वाजते, गोड मृदंगम गुंजते आणि गोपी त्यांना वेढून उभ्या असतात. अतुलनीय आहे गोपींचे प्रेम—श्रीगिरिधर कृष्ण मुरारी यांच्यासाठी.
श्लोक 5
कुंजांच्या स्वामी, श्रीगिरिधर कृष्ण मुरारी यांची आरती
श्लोक 6
जेथून पवित्र गंगा प्रथम प्रकट झाली—सर्व मोहक, पवित्र गंगा—तिचे स्मरण भ्रम दूर करते. ती शिवाच्या डोक्यावर, त्यांच्या जटांमध्ये विसावली आहे, पापाची मळ धुवून टाकते. असे आहे वनवासी (श्रीबांकेबिहारी) यांच्या चरणांचे सौंदर्य—श्रीगिरिधर कृष्ण मुरारी यांचे.
श्लोक 7
कुंजांच्या स्वामी, श्रीगिरिधर कृष्ण मुरारी यांची आरती
श्लोक 8
चमकदार वाळूचे किनारे चमकतात आणि वृंदावनाची बासरी गुंजते. सर्व दिशांना गोपी, गोपाळ आणि गायी आहेत. श्रीकृष्ण हळूवारपणे, मंदपणे हसतात आणि चंद्रप्रकाश चमकतो, संसाराचे बंधन तोडतो. ते दुःखी आणि शोकाकुलांचा आक्रोश ऐकतात—असे आहेत श्रीगिरिधर कृष्ण मुरारी.
श्लोक 9
कुंजांच्या स्वामी, श्रीगिरिधर कृष्ण मुरारी यांची आरती
श्लोक 10
कुंजांच्या स्वामी, श्रीगिरिधर कृष्ण मुरारी यांची आरती
श्लोक 11
कुंजांच्या स्वामी, श्रीगिरिधर कृष्ण मुरारी यांची आरती
श्लोक 12
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
बुधवार, गुरुवार व एकादशी
ब्राह्ममुहूर्त किंवा संध्याकाळची वेळ
तुळशीची पाने, लोणी-खडीसाखर व पिवळी फुले
- परम भक्ती, परमानंद व चिंतामुक्ती
पृष्ठभूमि
ही श्रीकृष्णांची स्तुती करणारी एक सुप्रसिद्ध हिंदू भक्तिगीत (आरती) आहे; विशेषतः कुंजबिहारी रूपातील श्रीकृष्णांची, जे वृंदावनाच्या कुंजवनांत लीला करतात. ती वृंदावनातील ऐतिहासिक कुंजबिहारी मंदिराशी जवळून जोडलेली आहे; हे मंदिर 16 व्या शतकातील संत-संगीतकार स्वामी हरिदास यांच्या परंपरेतून आलेल्या हरिदासी (सखी संप्रदाय) भक्ती-परंपरेत स्थापित झाले. तिच्या नेमक्या रचनाकाराबाबत निश्चित माहिती नाही — काही भक्ती-संग्रह तिचे श्रेय व्यापक पुष्टिमार्गी कृष्णभक्ती-प्रवाहाला देतात — म्हणून ती एकाच नामांकित कवीची कलाकृती न मानता ब्रज भक्ती-परंपरेची निनावी रचना म्हणून वर्णिणे योग्य ठरते. ही आरती उत्तर भारतात, विशेषतः ब्रज प्रदेशातील कृष्ण-मंदिरांत संध्याकाळच्या उपासनेत सामान्यतः गायली जाते, आणि अनेक हिंदूंच्या दैनंदिन भक्तिसाधनेचा प्रिय भाग आहे.
तुम्हाला माहीत आहे का?
आरती म्हणजे काय?
आरती हा हिंदू उपासनेचा विधी आहे, ज्यात स्तोत्रे गात देवतेसमोर दिवा (अनेकदा कापूर किंवा तूप घालून) गोलाकार फिरवला जातो. हे गीत श्रीकृष्णांसाठीची प्रिय आरती असून समूहाने गाण्यासाठी आहे; पदांदरम्यान ‘आरती कुंजबिहारी की’ हा टेका कोरस म्हणून पुनरावृत्त होतो.
कुंजबिहारी कोण?
‘कुंजबिहारी’ म्हणजे ‘वृंदावनाच्या कुंजांत (कुंज) लीला करणारा’. हे नाव श्रीकृष्णांच्या गोपाळ रूपातील तारुण्यकाळाचा गौरव करते — जंगलात बासरी वाजवणे आणि गोपींसोबत नृत्य करणे, हा या स्तोत्राचा केंद्रीय विषय आहे.
तीन नावे, एकच परमेश्वर
टेका श्रीकृष्णांना ‘गिरिधर’ (गोवर्धन पर्वत उचलणारा), ‘कृष्ण’ (सावळा) आणि ‘मुरारी’ (मुर दैत्याचा शत्रू) म्हणतो. ‘गिरिधर’ आठवण करून देते की श्रीकृष्णांनी गोवर्धन पर्वताखाली व्रजवासीयांचे रक्षण केले — ही कथा श्रीमद्भागवत पुराण (10.25) मध्ये सांगितली आहे; आणि ‘मुरारी’ आठवण करून देते की त्यांनी मुर दैत्यावर विजय मिळवला — ही कथा श्रीमद्भागवत पुराण 10.59 मध्ये आहे.
पदांतील दृश्यचित्र
दुसरे पद श्रीकृष्णांचे रूप सजीव तपशिलांत रेखाटते — गळ्यात वन्य फुलांचा हार (वैजयंती माला), गोड सूर वाजवणारी बासरी, चमकणारी कुंडले, मोरपिसांचा मुकुट आणि कपाळावर टिळा. कवी त्यांच्या सावळ्या वर्णाची तुलना आकाशाशी करतो आणि सांगतो की राधा त्यांच्या शेजारी तेजस्वीपणे उभी आहे; त्यामुळे हे दृश्य-ध्यानासाठी आवडते पद आहे.
गंगेचा संबंध
सहाव्या पदात लक्ष गंगेकडे वळते; ती श्रीकृष्णांच्या चरणांतून प्रकट झाली असे म्हटले आहे (हिंदू परंपरेनुसार गंगा विष्णूंच्या पायाच्या अंगठ्यातून वाहते, आणि श्रीकृष्ण हे त्यांचे अवतार आहेत). तिचे स्मरण भ्रम दूर करते आणि पापे धुवून टाकते, आणि ती शिवाच्या जटांत विसावते — पौराणिक कथेतील एक प्रसिद्ध प्रतिमा.
रात्रीच्या वृंदावनाचे दृश्य
शेवटचे पद वृंदावनातील यमुना नदीच्या चांदण्यात न्हालेल्या काठांचे वर्णन करते, जिथे श्रीकृष्णांची बासरी वाजते, गोपाळ आणि गायी एकत्र येतात, आणि चंद्रप्रकाश ‘संसाराचा फास तोडतो’. स्तोत्र श्रीकृष्णांना दीन आणि दुःखितांचे आश्रयस्थान म्हणून संबोधून सर्वांना त्यांची हाक ऐकण्याचे आमंत्रण देते.
रचनाकार कोण?
रचनाकर्तृत्वाबाबत खरोखर वाद आहे: आरती वृंदावनातील कुंजबिहारी मंदिराच्या हरिदासी परंपरेशी घट्ट जोडलेली आहे, परंतु काही स्रोत त्याचे श्रेय वल्लभाचार्यांनी स्थापित केलेल्या पुष्टिमार्गाला देतात. कोणताही एक नामांकित रचनाकार निश्चित नसल्याने ती ब्रज भक्ती-परंपरेची निनावी रचना म्हणून मानणे योग्य. ती उत्तर भारतातील मंदिरांत आणि घरांत व्यापकपणे गायली जाते.
Krishna
हिंदू धर्म से और
सभी देखेंसंबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत