મોક્ષ

સનાતન ધર્મના પવિત્ર તાણાવાણામાં, માનવ જીવનને અનેક જન્મોમાં ફેલાયેલી ગહન યાત્રા તરીકે સમજવામાં આવે છે. કર્મના અચળ નિયમોથી સંચાલિત આ લાંબી, ચક્રાકાર યાત્રાને સંસાર કહેવામાં આવે છે. હિંદુ દર્શન માનવ જીવનના ચાર માન્ય લક્ષ્યોને પુરુષાર્થ તરીકે ઓળખાવે છે: ધર્મ, એટલે કે પોતાની ફરજ અનુસાર જીવવું; અર્થ, એટલે કે સંપત્તિ અને સુરક્ષાની પ્રામાણિક શોધ; કામ, એટલે કે સુખ અને ન્યાયસંગત ઇચ્છાઓની તૃપ્તિ; અને મોક્ષ, એટલે કે મુક્તિ. પ્રથમ ત્રણમાંથી કોઈને પણ ભૂલ અથવા ઊતરતો પ્રયાસ ગણવામાં આવતો નથી; મોક્ષ તરફ દોરી જતી ઊંડી બેચેની સંભળાય તે પહેલાં, વ્યક્તિએ ધર્મ, અર્થ અને કામમાં સંપૂર્ણ રીતે જીવવું અપેક્ષિત છે. ધર્મ, અર્થ અને કામ માનવ ઉત્કર્ષમાં પોતપોતાનું યોગ્ય સ્થાન ધરાવે છે, છતાં અંતે તેઓ ભૌતિક જગત સાથે બંધાયેલા રહે છે. મોક્ષ આ અસ્થાયી આકાંક્ષાઓથી પર જઈને, દુઃખ અને માયા તરીકે ઓળખાતા ભ્રમના ચક્રમાંથી આત્માને બહાર નીકળવાનો માર્ગ આપે છે; પરંપરા અનુસાર તેને ચારમાં સૌથી ઉચ્ચ અને અંતિમ ગણવામાં આવે છે.

મુંડક ઉપનિષદ, મંત્ર 3.1.1 અને 3.1.2 માં, આ સ્થિતિનું ઉપનિષદોની સૌથી ટકાઉ પ્રતિમાઓમાંની એક દ્વારા વર્ણન કરે છે: નજીકના સાથી એવા બે પક્ષીઓ એક જ વૃક્ષને વળગી રહે છે. એક તે વૃક્ષનું મીઠું ફળ ખાય છે; બીજું ખાધા વિના, માત્ર સાક્ષી બનીને જુએ છે. ખાનારું પક્ષી જીવાત્મા છે, એટલે કે વ્યક્તિગત આત્મા, જે કર્મના ફળના સુખદુઃખમાં ફસાયેલું છે. જોનારું પક્ષી પરમાત્મા છે, એટલે કે પરમ આત્મા, જે એ જ વૃક્ષમાં હોવા છતાં તેમાંના કોઈથી સ્પર્શાતું નથી. આ પ્રતિમામાં મોક્ષ એ કોઈ બીજા વૃક્ષ તરફ ઉડાન નથી; ખાનારું પક્ષી અંતે એ સમજે છે કે તે શરૂઆતથી જ શાંત, જોનારું પક્ષી હતું. આ જ પ્રતિમા નાના ફેરફાર સાથે ઋગ્વેદમાં અને શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદમાં પણ દેખાય છે, જે સૂચવે છે કે મુંડક ઉપનિષદે તેને નોંધ્યું ત્યાં સુધીમાં આ એક જૂનો અને સ્થાપિત ઉપદેશ હતો.

કઠ ઉપનિષદ એ જ ઉપદેશને મૃત્યુના દેવ યમ તરફથી નચિકેતા નામના બાળકને આપવામાં આવેલા સીધા પાઠ તરીકે રજૂ કરે છે. નચિકેતાએ યમ પાસેથી ત્રણ વરદાન મેળવ્યાં હતાં, અને ત્રીજા વરદાનનો ઉપયોગ મૃત્યુ પછી શું થાય છે તે પૂછવા માટે કર્યો. જવાબ આપતાં પહેલાં, યમ નચિકેતાને પ્રશ્ન છોડી દેવા માટે વધતી જતી લાલચો આપીને કસોટી કરે છે: સો વર્ષ જીવનારા પુત્રો અને પૌત્રો, ગાયો, ઘોડા અને હાથીઓ, સોનું, વિશાળ રાજ્ય, પોતાની ઇચ્છા મુજબનું દીર્ધાયુષ્ય, અને અંતે રથ તથા સંગીત સાથે દેવાંગનાઓ — એવાં સુખો જે કોઈ મનુષ્ય બીજી રીતે મેળવી શકે નહીં. નચિકેતા દરેકને નકારે છે; તે દર્શાવે છે કે એવાં સુખો ઇન્દ્રિયોને ક્ષીણ કરે છે, અને મૃત્યુનો સામનો કરી ચૂકેલો મનુષ્ય આવતીકાલ સુધી જ ટકનારી સંપત્તિથી સંતુષ્ટ થઈ શકે નહીં.

પછી યમ, મંત્ર 1.2.1 અને 1.2.2 માં, તેને શીખવે છે કે શ્રેય, એટલે કે કલ્યાણ, અને પ્રેય, એટલે કે પ્રિય, દરેક મનુષ્ય સમક્ષ આવે છે; જ્ઞાની બંનેની તપાસ કરીને શ્રેય પસંદ કરે છે, જ્યારે મૂર્ખ તાત્કાલિક આરામ માટે પ્રેય પસંદ કરીને ખોવાઈ જાય છે. દરેક પ્રિય વિકલ્પને પોતે નકારીને નચિકેતાએ પહેલેથી શ્રેય પસંદ કર્યું છે એ સાબિત કર્યા પછી જ, યમ તેને અવિનાશી આત્માનો સ્વભાવ અને મોક્ષનો માર્ગ શીખવે છે.

એ ઉપનિષદો પછી સદીઓ બાદ રચાયેલી ભગવદ્ગીતા, એ જ મુક્તિ તરફ જતા અનેક માર્ગોને વ્યવસ્થિત કરે છે; પરંપરાગત રીતે તેમને ત્રણ કે ચાર માર્ગ તરીકે ગણવામાં આવે છે. જ્ઞાનયોગ, એટલે કે જ્ઞાનનો માર્ગ, શરીર અને મનથી સાચા આત્માને અલગ પાડીને મોક્ષની શોધ કરે છે. ભક્તિયોગ, એટલે કે ભક્તિનો માર્ગ, દિવ્યતાને પ્રેમભર્યા સમર્પણ દ્વારા તેની શોધ કરે છે. કર્મયોગ, એટલે કે નિષ્કામ કર્મનો માર્ગ, પોતાના કર્મોના ફળમાં આસક્તિ વિના કાર્ય કરીને તેની શોધ કરે છે. રાજયોગ, એટલે કે ધ્યાનનો માર્ગ, મન પર જ શિસ્તબદ્ધ નિયંત્રણ દ્વારા તેની શોધ કરે છે.

ગીતા આ માર્ગોને એકબીજાથી ચડિયાતા કે ઊતરતા તરીકે ક્રમાંકિત કરતી નથી; તેને જુદા જુદા સ્વભાવને અનુકૂળ જુદા જુદા માર્ગો તરીકે રજૂ કરે છે, જે બધા એક જ મુક્તિ તરફ મળે છે. ગ્રંથના અઢાર અધ્યાયોમાં કૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે સાધક ગમે તે માર્ગે ચાલે, ફળની લાલસા વિના કરાયેલું કર્મ, ગણતરી વિના અર્પાયેલી ભક્તિ, અહંકાર વિના અનુસરાયેલું જ્ઞાન, દરેક જે ગંતવ્ય સુધી પહોંચે છે તે એક જ છે: એ જ સ્વતંત્રતા જે ઉપનિષદોએ સદીઓ પહેલાં બે પક્ષીઓની પ્રતિમામાં વર્ણવી હતી. ગીતાની નવીનતા નવું ગંતવ્ય નહોતી, પરંતુ વધુ વિશાળ માર્ગ હતો: ઉપનિષદો ઘણીવાર સંન્યાસી સાધકોને સીધા સંબોધતાં હતાં, જ્યારે ગીતાએ આગ્રહ રાખ્યો કે સામાન્ય જીવન છોડ્યા વિના, પોતાની રોજિંદી ફરજ બજાવતો ગૃહસ્થ, યુદ્ધભૂમિ પરનો યોદ્ધા, કે પૂજામાં લીન ભક્ત પણ એ જ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

બહારના લોકો મોક્ષને ઘણીવાર જીવનમાંથી પલાયન તરીકે ગેરસમજથી જુએ છે; પરંતુ હિંદુ દર્શન તેને જીવન ખરેખર શું છે તે વિશેની ભૂલભરેલી સમજણ દૂર કરવા તરીકે રજૂ કરે છે. બંધાયેલો આત્મા દુઃખ ભોગવે છે, કારણ કે તે પોતાને માત્ર ખાનારું પક્ષી સમજી બેસે છે, અને હંમેશાં અંતે ખાટા થતા અથવા ખૂટી જતા ફળની અવિરત પાછળ દોડે છે, દરેક નવા ફળને એવો સ્થાયી સંતોષ માને છે જે પાછલું ફળ આપી શક્યું નહોતું. મુક્તિ માટે વૃક્ષ છોડવાની જરૂર નથી; કોઈ એક ફળની મીઠાશ કે નુકસાનથી સ્પર્શાયા વિના, શરૂઆતથી ત્યાં જ હાજર સાક્ષી પક્ષીને ઓળખવાની જરૂર છે. કઠ ઉપનિષદ માને છે કે આ ઓળખ એવા લોકો જ સ્વીકારવા તૈયાર હોય છે, જેમ નચિકેતાએ કર્યું તેમ, જેમણે પ્રેય કરતાં શ્રેય પસંદ કર્યું હોય; ફળની પાછળ દોડવામાં ડૂબેલા મનમાં, જે પક્ષી ક્યારેય કશાની પાછળ દોડતું નહોતું તેને ધ્યાનથી જોવા માટે કોઈ બાકી શાંતિ બચતી નથી.