ਮੋਕਸ਼

ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬੁਣਤ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਡੂੰਘੀ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮਾਂ ਹੇਠ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਲੰਮੀ, ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਜਾਇਜ਼ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਆਖਦਾ ਹੈ: ਧਰਮ, ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਣਾ; ਅਰਥ, ਧਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਭਾਲ; ਕਾਮ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ; ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼, ਭਾਵ ਮੁਕਤੀ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਗ਼ਲਤੀ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਮੋਕਸ਼ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਡੂੰਘੀ ਬੇਚੈਨੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵੇ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਸਹੀ ਥਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੋਕਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਈ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਮਕ ਭਰਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੁੰਡਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਮੰਤਰ 3.1.1 ਅਤੇ 3.1.2 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਦੋ ਪੰਛੀ ਇੱਕੋ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਨਾ ਖਾਂਦਿਆਂ, ਕੇਵਲ ਸਾਖੀ ਬਣ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਉਸੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਛੂਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਮੋਕਸ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਵੱਲ ਉੱਡ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ; ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਅਖ਼ੀਰ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਸੀ। ਇਹੀ ਤਸਵੀਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਾਸ਼ਵਤਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁੰਡਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਤੱਕ ਇਹ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।

ਕਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਇਸੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਯਮ ਵੱਲੋਂ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸਬਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਯਮ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਵਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਯਮ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਛੱਡਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਧਦੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਪਰਖਦਾ ਹੈ: ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੋਤੇ, ਗਾਈਆਂ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ, ਸੋਨਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ, ਜਿੰਨੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਉਹ ਚਾਹੇ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਰੱਥਾਂ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਦਿਵਯ ਇਸਤਰੀਆਂ — ਅਜਿਹੇ ਸੁਖ ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਨਚਿਕੇਤਾ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸੁਖ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭਲਕ ਤੱਕ ਟਿਕਣ ਵਾਲੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਫਿਰ ਯਮ, ਮੰਤਰ 1.2.1 ਅਤੇ 1.2.2 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੇਯ, ਭਾਵ ਭਲਾਈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਯ, ਭਾਵ ਪਿਆਰਾ, ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਭਲਾਈ ਚੁਣਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੂਰਖ ਤੁਰੰਤ ਆਰਾਮ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਚੀਜ਼ ਚੁਣ ਕੇ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਪਿਆਰੇ ਬਦਲ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚੁਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਯਮ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਰਚੀ ਗਈ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ, ਇਸੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਮਾਰਗ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਯੋਗ, ਭਾਵ ਗਿਆਨ ਦਾ ਰਾਹ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਸੱਚੇ ਆਤਮੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਪਛਾਣਨ ਰਾਹੀਂ ਮੋਕਸ਼ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਯੋਗ, ਭਾਵ ਭਗਤੀ ਦਾ ਰਾਹ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਸਮਰਪਣ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਯੋਗ, ਭਾਵ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਦਾ ਰਾਹ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਯੋਗ, ਭਾਵ ਧਿਆਨ ਦਾ ਰਾਹ, ਮਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਾਬੂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।

ਗੀਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਭਾਵਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧਕ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਰਾਹ ਅਪਣਾਏ — ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਕਰਮ, ਹਿਸਾਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਰਪਿਆ ਪ੍ਰੇਮ, ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆਨ — ਹਰ ਇੱਕ ਰਾਹ ਜਿਸ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇੱਕੋ ਹੈ: ਉਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜੋ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਗੀਤਾ ਦੀ ਨਵੀਨਤਾ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਚੌੜਾ ਰਾਹ ਸੀ: ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਕਸਰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਗੀਤਾ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਆਮ ਜੀਵਨ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ, ਰਣਭੂਮੀ ਦਾ ਯੋਧਾ, ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਭਗਤ ਵੀ ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬਾਹਰਲੇ ਲੋਕ ਮੋਕਸ਼ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਫਲ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਸਮਝ ਬੈਠਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਸ ਫਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਖ਼ੀਰ ਖੱਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਨਵੇਂ ਫਲ ਨੂੰ ਉਹ ਪੱਕੀ ਤਸੱਲੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛਲਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਿਆ ਸੀ। ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਰੁੱਖ ਛੱਡਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਫਲ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਛੂਹੇ ਬਿਨਾਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਖੀ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਛਾਣ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਲੋਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਚਿਕੇਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਯ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚੁਣਿਆ ਹੋਵੇ; ਫਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕੋਈ ਬਾਕੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਬਚਦੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਭੱਜਿਆ ਸੀ।