ਕਰਮ

ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਣਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਯਮ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਧਾਤੂ ‘ਕ੍ਰਿ’ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ, ਕਰਮ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸਮੁੱਚਤਾ ਨੂੰ ਸਮੋਂਦਾ ਹੈ: ਹਰ ਸੂਖਮ ਵਿਚਾਰ, ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਰ ਸ਼ਬਦ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ। ਇਹ ਕਿਸਮਤਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ; ਕਰਮ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ, ਜੀਵ, ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਨੈਤਿਕ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਰਿਤ, ਭਾਵ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਸੁਮੇਲ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕਰਮ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਅਨੁਰੂਪ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ।

ਕਰਮ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤਲ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੀ ਨੀਅਤ, ਅਰਥਾਤ ਚੇਤਨਾ, ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਹਉਮੈ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੰਘਣੀ ਆਤਮਿਕ ਛਾਪ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਸਕਾਰ, ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੇ ਹਨ, ਆਤਮਿਕ ਪਰਦੇ ਘੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਮ-ਜਾਲ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਸੰਚਿਤ ਕਰਮ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਹੈ ਜੋ ਬੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਜੇ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਕਰਮ ਸੰਚਿਤ ਕਰਮ ਦਾ ਉਹ ਖ਼ਾਸ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਫਲ ਦੇ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੀਰਕ ਜਨਮ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਘੜਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਆਮਾਣ ਕਰਮ ਇਸ ਪਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨਵੇਂ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਆਉਣ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਘੜਨਗੇ।

ਕਰਮ ਈਸ਼ਵਰ, ਅਰਥਾਤ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ, ਦੀ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਫਲ-ਦਾਤਾ, ਭਾਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਦੈਵੀ ਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਠੋਸਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ, ਦੈਵੀ ਸੱਤਾ ਕਰਮ-ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਕਿ ਹਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਤਜਰਬੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਮਿਲਣ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਜਨਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਹਰ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਬਕ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਉਦੇਸ਼ ਕੇਵਲ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਕਰਮ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਆਰਥੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ-ਭਰੀ ਪੂਜਾ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਬੀਜ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਵੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ।

ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਕਰਮ-ਨਤੀਜੇ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਦਾ ਭਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਭਿਖਾਰੀ ਦਾ ਰੌਲਾ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਦਾਨ-ਰਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਕਰੁਣਾ ਤੋਂ ਦਿੱਤੀ ਦਾਨ-ਰਾਸ਼ੀ ਬਾਹਰੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਲੱਗ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਹਰੇਕ ਦਾ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਛੱਡਿਆ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਮ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸਰਲ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਉਹੀ ਇਸ਼ਾਰਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਬੰਨ੍ਹ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਰਮ ਨੂੰ ਸੰਚਿਤ, ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਦੋ ਉਲਟ ਭੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਸਰਲ ਮਾਡਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਣਵੰਡਿਆ ਢੇਰ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦਾ ਜਨਮ ਉਹ ਹਰ ਭੁੱਲ ਦਾ ਜੋੜ ਲੱਗੇਗਾ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੇ ਕਦੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਸਹਿ ਬੋਝ। ਕਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਮੌਜੂਦਾ ਚੋਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਇਹ ਅਣਡਿੱਠ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਸਰੀਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਇਸ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿੰਨੀ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਕੁਝ ਪੱਕੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕ੍ਰਿਆਮਾਣ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਅਸਲ ਨੈਤਿਕ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉੱਥੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਉਸ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਨਾ ਬੀਤੇ ਦਾ ਕੈਦੀ, ਨਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬੇਰੋਕ ਜੀਵ।

ਫਲ ਨਾਲ ਮੋਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿੱਧੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ, ਕੇਵਲ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਗੀਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ, ਦਿਲੋਂ ਰੁੱਝਣਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮਤਾ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਨਤੀਜਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਕੜ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਤੀਜਾ ਆਵੇ ਜਾਂ ਨਾ। ਇਹ ਲਾਪਰਵਾਹ ਕਰਮ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ-ਭਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਔਖਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਨਾਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਇੱਛਤ ਫਲ ਲਈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨਾਲ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਜਾ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਰਥਹੀਣ ਜਾਂ ਦੈਵੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਾ ਮੰਨਦਿਆਂ, ਕਰਮ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਜੇ ਕਿਸੇ ਬੀਜ ਦਾ ਪੱਕਣਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ: ਕਿ ਕਰਮ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਝੱਲ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਦਦ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਹਿੰਦੂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਇਸ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰੁਣਾ ਆਪ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਭਾਰ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਿਆਮਾਣ ਕਰਮ ਹੈ। ਭਾਵ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਪ੍ਰਤੀ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲਈ ਅਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਕਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੰਤਰ, ਅਰਥਾਤ ਨੀਅਤ, ਸੰਚਯ, ਪੱਕਣਾ, ਦੈਵੀ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਰਿਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮ ਵਜੋਂ ਇਕਸੁਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਰਿਤ ਉਹ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੂਰੀ ਤੇ, ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਜਨਮ ਬੀਤ ਜਾਣ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ। ਕਰਮ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇਤਫ਼ਾਕੀਆਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਕਰਮ-ਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਿਤ ਹੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਵਿਵਸਥਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਨੀਅਤ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਨਾ ਜੋੜੇ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਢਾਂਚਾ ਇਤਫ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਨਿੱਜੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਰਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਭਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।