मोक्ष

सनातन धर्माच्या पवित्र विणकामात, मानवी जीवनाकडे अनेक जन्मांमध्ये पसरलेला सखोल प्रवास म्हणून पाहिले जाते. कर्माच्या अढळ नियमांद्वारे नियंत्रित होणाऱ्या या दीर्घ, चक्राकार प्रवासाला संसार म्हणतात. हिंदू तत्त्वज्ञान मानवी जीवनाची चार मान्य ध्येये पुरुषार्थ म्हणून नोंदवते: धर्म, म्हणजे आपल्या कर्तव्यानुसार जगणे; अर्थ, म्हणजे संपत्ती आणि सुरक्षिततेचा प्रामाणिक पाठपुरावा; काम, म्हणजे सुख आणि न्याय्य इच्छांची पूर्तता; आणि मोक्ष, म्हणजे मुक्ती. पहिल्या तीनपैकी कोणत्याही गोष्टीकडे चूक किंवा कनिष्ठ प्रयत्न म्हणून पाहिले जात नाही; मोक्षाकडे निर्देश करणारी खोल अस्वस्थता ऐकू येण्यापूर्वी, व्यक्तीने धर्म, अर्थ आणि काम यांमध्ये पूर्णपणे जगावे अशी अपेक्षा असते. धर्म, अर्थ आणि काम मानवी उत्कर्षात आपापले योग्य स्थान राखतात, तरीही शेवटी ते भौतिक जगाशीच बांधलेले राहतात. मोक्ष या तात्पुरत्या आकांक्षांच्या पलीकडे जाऊन, दुःख आणि माया नावाच्या भ्रमाच्या चक्रातून आत्म्याला बाहेर पडण्याचा मार्ग देतो; परंपरेनुसार तो चारांमध्ये सर्वोच्च आणि अंतिम मानला जातो.

मुण्डक उपनिषद, मंत्र 3.1.1 आणि 3.1.2 मध्ये, हा अवस्थेचे वर्णन उपनिषदांतील सर्वात चिरस्थायी प्रतिमांपैकी एकाच्या साहाय्याने करते: जवळचे सोबती असलेले दोन पक्षी एकाच वृक्षाला बिलगून असतात. एक त्या वृक्षाचे गोड फळ खातो; दुसरा न खाता, केवळ साक्षी होऊन पाहतो. खाणारा पक्षी म्हणजे जीवात्मा, म्हणजे वैयक्तिक आत्मा, जो कर्मफळाच्या सुखदुःखात अडकलेला आहे. पाहणारा पक्षी म्हणजे परमात्मा, म्हणजे परम आत्मा, जो त्याच वृक्षात असूनही यापैकी कशानेही स्पर्शिला जात नाही. या प्रतिमेत मोक्ष म्हणजे दुसऱ्या वृक्षाकडे उड्डाण नाही; खाणारा पक्षी शेवटी ओळखतो की तो सुरुवातीपासूनच स्थिर, पाहणारा पक्षी होता. हीच प्रतिमा थोड्याफार फरकाने ऋग्वेदात आणि श्वेताश्वतर उपनिषदातही दिसते, यावरून मुण्डक उपनिषदाने ती नोंदवली तेव्हाही ही एक जुनी आणि प्रस्थापित शिकवण होती हे स्पष्ट होते.

कठ उपनिषद हीच शिकवण मृत्यूदेव यमाने नचिकेता नावाच्या बालकाला दिलेला थेट धडा म्हणून मांडते. नचिकेताने यमाकडून तीन वर मिळवले होते, आणि तिसऱ्या वराचा उपयोग मृत्यूनंतर काय होते हे विचारण्यासाठी केला. उत्तर देण्यापूर्वी, यमाने नचिकेताला प्रश्न सोडून देण्याच्या बदल्यात वाढत्या मोहांची ऑफर देऊन त्याची परीक्षा घेतली: शंभर वर्षे जगणारे पुत्र आणि नातू, गायी, घोडे आणि हत्ती, सोने, विशाल राज्य, हवे तितके दीर्घायुष्य, आणि शेवटी रथ व संगीतासह दिव्य स्त्रिया — असे सुख जे कोणताही मानव इतर मार्गाने मिळवू शकत नाही. नचिकेताने प्रत्येक गोष्ट नाकारली; अशा सुखांमुळे इंद्रिये क्षीण होतात, आणि मृत्यूला स्वतः सामोरे गेलेला मनुष्य उद्यापर्यंतच टिकणाऱ्या संपत्तीने समाधानी होऊ शकत नाही, हे त्याने दाखवून दिले.

मग यम, मंत्र 1.2.1 आणि 1.2.2 मध्ये, त्याला शिकवतो की श्रेय, म्हणजे कल्याण, आणि प्रेय, म्हणजे प्रिय, हे प्रत्येक मनुष्यासमोर येतात; ज्ञानी दोन्हींची तपासणी करून श्रेयाची निवड करतात, तर मूर्ख तात्कालिक सुखासाठी प्रियाची निवड करून नाश पावतात. प्रत्येक प्रिय पर्याय स्वतः नाकारून नचिकेताने आधीच श्रेय निवडले आहे हे सिद्ध केल्यानंतरच, यम त्याला अविनाशी आत्म्याचे स्वरूप आणि मोक्षाचा मार्ग शिकवतो.

या उपनिषदांनंतर शतकांनी रचलेली भगवद्गीता, त्याच मुक्तीकडे नेणाऱ्या अनेक मार्गांची मांडणी करते; परंपरेनुसार त्यांची गणना तीन किंवा चार मार्ग म्हणून केली जाते. ज्ञानयोग, म्हणजे ज्ञानाचा मार्ग, शरीर आणि मनापासून खऱ्या आत्म्याचा विवेक करून मोक्षाचा पाठपुरावा करतो. भक्तियोग, म्हणजे भक्तीचा मार्ग, दिव्यत्वाला प्रेमपूर्ण शरणागतीद्वारे मोक्षाचा पाठपुरावा करतो. कर्मयोग, म्हणजे निष्काम कर्माचा मार्ग, आपल्या कर्मांच्या फळाविषयी आसक्ती न ठेवता कार्य करून मोक्षाचा पाठपुरावा करतो. राजयोग, म्हणजे ध्यानाचा मार्ग, मनावरच शिस्तबद्ध नियंत्रणाद्वारे मोक्षाचा पाठपुरावा करतो.

गीता या मार्गांना एकमेकांपेक्षा श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ असे क्रमवारीत मांडत नाही; वेगवेगळ्या स्वभावांना योग्य ठरणारे भिन्न मार्ग म्हणून ती त्यांची मांडणी करते, आणि ते सर्व एकाच मुक्तीकडे पोहोचतात. ग्रंथाच्या अठरा अध्यायांमध्ये कृष्ण अर्जुनाला सांगतो की साधक कोणताही मार्ग स्वीकारो — फळाची लालसा न धरता केलेले कर्म, हिशोब न ठेवता अर्पण केलेली भक्ती, अहंकाराशिवाय अनुसरलेले ज्ञान — प्रत्येक जण पोहोचणारे गंतव्य एकच आहे: जी स्वातंत्र्य उपनिषदांनी शतकांपूर्वी दोन पक्ष्यांच्या प्रतिमेत आधीच वर्णिले होते तेच. गीतेची नवी गोष्ट नवे गंतव्य नव्हते, तर अधिक विस्तृत मार्ग होता: उपनिषदे अनेकदा संन्यासी साधकांना थेट उद्देशून बोलत असत, तर गीतेने आग्रह धरला की सामान्य जीवन न सोडता, आपली नियमित कर्तव्ये पार पाडणारा गृहस्थ, रणांगणावरील योद्धा किंवा पूजेत लीन भक्तही तोच मोक्ष प्राप्त करू शकतो.

बाहेरचे लोक मोक्षाला अनेकदा जीवनापासून पलायन म्हणून चुकीचे समजतात; परंतु हिंदू तत्त्वज्ञान त्याची मांडणी जीवन प्रत्यक्षात काय आहे याविषयीच्या गैरसमजाचे निराकरण अशी करते. बद्ध आत्मा दुःख भोगतो, कारण तो स्वतःला फक्त खाणारा पक्षी समजतो, आणि नेहमीच शेवटी आंबट होणाऱ्या किंवा संपणाऱ्या फळामागे अविरत धावतो, प्रत्येक नवीन फळाला मागच्या फळाने दिले नाही असे चिरस्थायी समाधान मानतो. मुक्तीसाठी वृक्ष सोडण्याची गरज नसते; कोणत्याही एका फळाच्या गोडीने किंवा नुकसानीने स्पर्शिला न जाता, सुरुवातीपासूनच तिथे असलेला साक्षी पक्षी ओळखण्याची गरज असते. कठ उपनिषदाच्या मते ही ओळख केवळ अशाच लोकांना स्वीकारता येते, जे नचिकेताप्रमाणे प्रियापेक्षा श्रेय निवडतात; फळामागे धावण्यात बुडालेल्या मनात, कधीही कशामागे न धावलेल्या त्या पक्ष्याचे निरीक्षण करण्यासाठी उरलेली स्थिरता नसते.