वारकरी तत्त्वज्ञान

महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदाय हा जगातील आध्यात्मिकतेतील सर्वात परिपक्व, समतावादी आणि तात्त्विकदृष्ट्या सुसंगत परंपरांपैकी एक आहे. ग्रामीण लोकसंस्कृती आणि अभंगांसारख्या भक्तिगायनात मुळावलेला असला, तरी त्याचा तात्त्विक गाभा शंकराचार्यांचा अद्वैत आणि उत्कट भागवत भक्ती यांचा धाडसी समन्वय आहे. या परंपरेचा मूलग्रंथ ज्ञानेश्वरी आहे, हा संत ज्ञानेश्वरांनी वर्ष 1290 मध्ये रचलेला भगवद्गीतेवरील भाष्यग्रंथ आहे. त्यानंतर त्यांचा तात्त्विक ग्रंथ अमृतानुभव, एकनाथी भागवत आणि संत तुकारामांच्या संकलित रचना, तुकाराम गाथा, येतात.

शास्त्रीय पांडित्यपूर्ण अद्वैत अनेकदा भक्तीला एका खालच्या, द्वैतवादी पायरीवर ठेवत असे, जी केवळ ज्ञान प्राप्त होईपर्यंत उपयोगी मानली जाई. वारकरी संतांनी “अद्वैत भक्ती” ची घोषणा करून ही धारणा उलटवली, आणि शिकवले की अद्वैताच्या साक्षात्कारानंतरही भक्ती नाहीशी होत नाही. सर्वोच्च, सर्वात गोड भक्ती ईश्वराशी अभिन्नता जाणल्यानंतरच फुलते. अमृतानुभवात संत ज्ञानेश्वर “भेदावीण भेटणे” हा वाक्प्रचार वापरतात, म्हणजे विभक्तीविना प्रेमात मिळणे, ज्यात प्रेमी, प्रिय आणि प्रेमाची क्रिया एका सागरसदृश एकाच चेतनेत विलीन होतात.

भौतिक विश्वाला मिथ्या, मायेचा सापळा म्हणून नाकारणाऱ्या काही तपस्वी संप्रदायांच्या कठोर मायावादाच्या विपरीत, ज्ञानेश्वरांनी चिद्विलासवाद मांडला. तो चित् (शुद्ध चेतना) आणि विलास (लीला, खेळ) यांचे संमिश्रण आहे. या दृष्टीत जग हा कोणताही रोगट भ्रम नसून परमेश्वराची स्वतःस्फूर्त, आनंदमय आणि तेजस्वी आत्माभिव्यक्ती आहे. विठ्ठल या रूपात प्रतिनिधित्व केलेला ईश्वर आणि देवी रखुमाई ही सृष्टी एकमेकांशी सूर्य आणि सूर्यप्रकाश, पाणी आणि लाटा, किंवा शब्द आणि त्याचा अर्थ यांसारखे नाते राखतात. म्हणून सृष्टीचा आदर आणि प्रेम करायचे आहे, तिचा तिरस्कार किंवा पलायन नव्हे.

ईश्वरप्राप्तीसाठी कुटुंब आणि गृहस्थजीवन सोडणे आवश्यक आहे, या धारणेला वारकरी चळवळीने थेट नाकारले. वारकरी संतांपैकी कोणीही डोंगरातील गुहेतील भिक्षू नव्हते; ते आपापले दैनंदिन व्यवसाय करणारे सक्रिय गृहस्थ होते. सावता माळी हे भाजीपाला पिकवणारे माळी होते, ज्यांनी घोषित केले की कांदा, मुळा आणि पालेभाज्यांमध्ये ते आपली माऊली विठ्ठलाचे दर्शन घेतात. गोरा कुंभार मातीला आकार देणारे कुंभार होते. सेना न्हावी हे न्हावी होते. संत जनाबाई घरकामाची दासी होत्या, ज्या जात्यावर धान्य दळत. संत तुकाराम दुकानदार आणि शेतकरी होते. त्यांचा सामायिक सिद्धांत असा की पांडुरंगाला अर्पण केलेले, स्वार्थी इच्छेविना पार पाडलेले गृहस्थ कर्तव्य हेच योगाचे सर्वोच्च रूप आहे.

संत ज्ञानेश्वरांच्या हरिपाठात शिकवलेली मूळ उपासना अशी मानते की कलियुगात जटिल वैदिक यज्ञ आणि तपस्वी व्रते दुर्गम झाली आहेत आणि ती आध्यात्मिक अहंकार वाढवतात. दिव्य नाम (नाम) आणि नामी (नामधारक ईश्वर) एकच आहेत, म्हणून वारकऱ्यांचा पवित्र महामंत्र “राम कृष्ण हरि” याचा जप स्वतःत पूर्णपणे पुरेसा असून तो मुक्तीची हमी देतो.

वारकरी दृष्टीने अध्यात्माची अंतिम कसोटी शास्त्रीय ज्ञान नसून इतरांचे दुःख आपलेच दुःख मानणे ही आहे. संत तुकारामांनी लिहिले की जो पीडित आणि दुःखी जीवांना आपलेसे करतो, त्यालाच खरा संत समजावे, आणि ईश्वर त्या आलिंगनातच वास करतो, त्यापासून दूर बांधलेल्या कोणत्याही मंदिरात नव्हे.

वारकरी मार्गाचे तात्त्विक शिखर पुस्तकांत वाचले जात नाही; ते वार्षिक एकवीस (21) दिवसांच्या पंढरपूर वारीदरम्यान महाराष्ट्राच्या रस्त्यांवर चालले जाते. आळंदीहून ज्ञानेश्वरांची पालखी आणि देहूहून तुकारामांची पालखी घेऊन लाखो भक्त अनवाणी, खांद्याला खांदा लावून पंढरपूरपर्यंत चालतात. त्या वाटेवर जात, संपत्ती आणि वय पूर्णपणे विरघळून जातात; प्रत्येक यात्रेकरू दुसऱ्या प्रत्येक यात्रेकरूला “माउली” म्हणजे माता असे संबोधतो, आणि प्रत्येक मानवी हृदयात ईश्वराची मातृवत करुणा ओळखतो.

बहुतेक तात्त्विक परंपरा आपल्या कल्पना वादविवाद किंवा भाष्यांत तपासतात, एक भूमिका प्रतिस्पर्धी भूमिकेविरुद्ध सुधारत राहतात, इतक्या की युक्तिवाद स्वतःच परंपरेचे जिवंत रूप बनतो. वारकरी संप्रदायाने वेगळी कसोटी-भूमी निवडली. शास्त्राच्या पानावर जात विरघळणे हे एक विधान आहे; तीन आठवडे एकाच धुळीत आणि एकाच फोडांनी भरलेल्या पायांत सहभागी झालेल्या दोन अनोळखी व्यक्तींमध्ये जात विरघळणे हे असे प्रात्यक्षिक आहे जे कोणतेही भाष्य पूर्णपणे बदलू शकत नाही. वारी ही परंपरेचा स्वतःचा प्रयोग म्हणून कार्य करते, शरीरांत आणि मैत्रीत तेच सिद्ध करते जे चिद्विलासवाद आणि सर्वात्मभावाने प्रथम सिद्धांतात मांडले होते.

भक्तीला मठाची गरज नाही असा दावा करणाऱ्या तत्त्वज्ञानाला ते विश्वासार्हपणे सिद्ध करण्यासाठी एकाहून अधिक संस्थापकाची गरज असते. वारकरी परंपरा या गरजेला विविध व्यवसायांतून आणि जातिउतरंडीच्या विविध टप्प्यांतून आलेल्या संतांची एक संपूर्ण मालिका देऊन उत्तर देते: एक माळी, एक कुंभार, एक न्हावी, एक घरकामाची दासी, एक शेतकरी. प्रत्येकाने त्यागासारखे दिसण्यासाठी निर्माण केलेल्या कामातून नव्हे तर आपल्यासमोर आधीच असलेल्या कामातून तीच मुक्ती मिळवली. ही व्यापकता स्वतःच एक युक्तिवाद आहे. जर प्रवृत्तीत निवृत्ती केवळ एका असाधारण संस्थापकासाठीच खरी असती, तर ती त्याची वैयक्तिक देणगी मानून नाकारता आली असती, कोणासाठीही खुल्या मार्गाच्या रूपात नव्हे; आणि इतक्या सामान्य व्यवसायांची नावे घेण्याचा परंपरेचा आग्रह नेमका हाच आक्षेप बंद करतो.

वारकरी साधनेत नाम-स्मरणाचे प्राधान्य संतांच्या विविध व्यवसायांइतक्याच समतावादी तर्काचे अनुसरण करते. जटिल वैदिक विधी नीट पार पाडण्यासाठीही संपत्ती, फुरसत आणि अनेकदा जातीय विशेषाधिकार आवश्यक होते, आणि तपस्वी तपश्चर्येसाठी गृहस्थ दायित्वांतून अशी मुक्तता हवी होती जी कुंभार, न्हावी किंवा जात्यावर दळणारी दासी क्वचितच मिळवू शकत होती. शेतात काम करताना किंवा मातीला आकार देताना उच्चारलेले नाम साधनसंपत्ती, साक्षरता किंवा सामाजिक स्थिती यांच्या आधारावर कोणालाही वगळत नाही. म्हणूनच परंपरेने ते केवळ इतर, काही मोजक्यांसाठी राखीव असलेल्या साधनांसोबत उपयुक्त न मानता, मुक्तीसाठी स्वतःच पुरेसे आहे असे घोषित करू शकली.