युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा — श्री विठ्ठल आरती
पंढरपूरच्या विठ्ठलाची संध्याकाळची आरती, जी पारंपरिकपणे संत नामदेवांच्या नावावर आहे; रखुमाईच्या शेजारी विटेवर उभ्या असलेल्या प्रभूंसाठी ती संपूर्ण महाराष्ट्रात गायली जाते.
श्लोक
अठ्ठावीस युगांपासून श्रीविठ्ठल त्या विटेवर समचरण उभा आहे; त्याच्या डाव्या बाजूला माता रखुमाई दिव्य तेजाने शोभत आहे! भक्त पुंडलिकाला भेटण्यासाठी प्रत्यक्ष परब्रह्म पंढरीत आले; आणि त्यांच्या चरणांशी वाहणारी भीमा नदी सकल जगाचा उद्धार करत आहे.
श्लोक 1
हे देवाधिदेवा, हे पांडुरंगा, तुझा जयजयकार असो! रखुमाई आणि राही (राधा) यांच्या प्राणप्रिय वल्लभा, हे माझ्या जिवाच्या जिवलगा, मला संकटसमयी पावून माझे रक्षण कर!
श्लोक 2
गळ्यात तुळशीची माळ आणि कंबरेवर हात ठेवलेले आहेत; नेसायला पिवळा पितांबर आणि कपाळावर सुगंधी कस्तुरीचा टिळा शोभतो आहे! सर्व देव आणि श्रेष्ठ ऋषी नित्य दर्शनासाठी येतात, आणि समोर गरुड व हनुमान आदराने ठाण मांडून उभे आहेत.
श्लोक 3
या पवित्र क्षेत्राचे रक्षण करणाऱ्या पांडुरंगाच्या वेणूचा (बासरीचा) नाद धन्य आहे; त्यांच्या गळ्यात सुवर्णाची कमळे आणि सुंदर वैजयंती वनमाळा आहे! राही, रखुमाई आणि सत्यभामा या सर्वजणी अत्यंत भक्तिभावाने या सावळ्या देवाभोवती दीप ओवाळत आहेत.
श्लोक 4
भक्त भाविक आरत्या ओवाळतात आणि नजर काढणारे मंगल दीप प्रेमाने चंद्रभागेच्या पात्रात सोडून देतात! धूप, दीप आणि नैवेद्याचा तो नयनरम्य सोहळा साधक लोक डोळे भरून पाहतात; आणि संत नामदेवांचे स्वामी प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर सगुण रूपात उभे ठाकलेले दिसतात!
श्लोक 5
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
दररोज किंवा शुभ तिथींवर
ब्राह्ममुहूर्त (पहाटे 4 ते 6) किंवा संध्याकाळ
तुपाचा दिवा, अगरबत्ती, ताजी फुले व नैवेद्य
- मानसिक शांती, आत्मिक उन्नती व सकारात्मक ऊर्जा
पृष्ठभूमि
संपूर्ण महाराष्ट्रात संध्याकाळच्या उपासनेत, सहसा गणपती आणि शिव आरतीनंतर, ‘युगे अठठावीस’ ही आरती भक्तीच्या दिनदर्शिकेत अग्रस्थानी आहे. ती पारंपरिकपणे वारकरी संत-कवी संत नामदेव (सुमारे 1270 ते सुमारे 1350) यांच्या नावावर आहे, आणि तिच्या समारोपाच्या ओळीत त्यांचे नाव स्वाक्षरीसारखे येते. ‘युगे अठठावीस’ (अठ्ठावीस युगे) हा वाक्प्रयोग पुराणिक कालगणनेची आठवण करून देतो, ज्यानुसार सध्याचे वैवस्वत मन्वंतर आपल्या अठ्ठावीसाव्या चतुर्युगात आहे; भक्त याचा अर्थ असा लावतात की प्रभू मोजता न येणाऱ्या युगांपासून भक्तिरूपी विटेवर उभे राहून आपल्या भक्तांची वाट पाहत आहेत. आरतीत श्यामवर्ण प्रभू कंबरेवर हात ठेवून उभे असल्याचे, गरुड आणि हनुमान त्यांच्या सेवेत असल्याचे, आणि पंढरपूराजवळून चंद्रभागा नदी वाहत असल्याचे चित्र आहे. विटेवर उभे राहण्याची प्रतिमा पुंडलीकाच्या आख्यायिकेतून आली आहे: आई-वडिलांची सेवा करत असताना त्याने श्रीकृष्णांना उभे राहण्यासाठी वीट फेकली. ही आख्यायिका स्कंद पुराण (1.34 ते 1.67) आणि पद्म पुराणातील पांडुरंग माहात्म्यात सांगितली आहे.
या पाठाबद्दल
रचयिता: Sant Namdev
Sant Namdev च्या आणखी रचना
तुम्हाला माहीत आहे का?
28 युगांचे महत्त्व
पुराणिक गणनेनुसार सध्याचे वैवस्वत मन्वंतर (सातवे) आपल्या 28 व्या चतुर्युगात आहे; त्यामुळे ‘युगे अठठावीस’ विठ्ठलाला कालचक्राचे शाश्वत स्वामी म्हणून दर्शवते — तात्पुरती उपस्थिती नव्हे, तर उभे राहून वाट पाहणारे प्रभू.
दैवी जोडी
येथे भगवान विठ्ठलाची पूजा देवी रखुमाई (रुक्मिणी) हिच्यासह होते, जी त्यांच्या डाव्या बाजूला सौम्यपणे उभी आहे (वामांगी रखुमाई). चौथे पद सांगते की राई (राधा) आणि सत्यभामाही श्यामवर्ण प्रभूंना भक्तिभावाने आरती करतात.
पवित्र नदी भीमा
पवित्र भीमा नदी पंढरपूराभोवती अर्धचंद्राकृती वळण घेते, म्हणून तिला ‘चंद्रभागा’ (अर्धचंद्राची नदी) असे प्रेमळ आध्यात्मिक नाव मिळाले. पाचवे पद आरतीनंतर चंद्रभागेत ओवाळलेले दिवे सोडल्याचे वर्णन करते.
नामदेवांची स्वाक्षरी
सुरूवातीला संस्कृत दस्तऐवजांच्या मराठी आरती-संग्रहातील या आरतीचा मजकूर सांगतो की नामदेव भक्तिभावाने केशवाला दिवा अर्पण करतात. शेवटच्या ओळीत कवीचे स्वतःचे नाव येत असल्याने ही आरती पारंपरिकपणे वारकरी संत-कवी नामदेवांना दिली जाते. समारोपाच्या ओळीचे शब्द छापील आणि गायल्या जाणाऱ्या आवृत्त्यांत वेगळे आहेत; या पानावरील आवृत्ती ‘नामयाचा स्वामी देखिला डोळा’ — नामदेवांचा स्वामी डोळ्यांसमोर पाहिला — अशी संपते.
Vitthal
हिंदू धर्म से और
सभी देखेंसंबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत
