Pandharpur

अभंग म्हणजे काय, पंढरपूर आणि त्याचे गायन करणारे संत, आणि संतांनुसार मांडलेले बत्तीस अभंग, ज्यांतील सर्वाधिक प्रसिद्ध कथेत जोडलेले आहेत.

पंढरपूरची वारी ही 800 वर्षांची पायी तीर्थयात्रा आहे, ज्यात लाखो वारकरी ज्ञानेश्वर आणि तुकाराम यांच्या पालख्या पायी घेऊन भगवान विठ्ठलाकडे जातात.

वारकरी संप्रदाय अद्वैत वेदान्त आणि उत्कट भक्ती यांचा संगम घडवतो, हे शिकवत की दैनंदिन कार्य हीच उपासना आहे आणि प्रेमामुळे जातीभेद विरघळतो.

चंद्रभागेच्या तीरावर भक्त पुंडलिकाने फेकलेल्या वीटेवर उभे असलेले विठ्ठल; जात कोणतीही असो, प्रत्येक यात्रेकरूला त्यांचे चरण थेट स्पर्श करण्याची दुर्मिळ कृपा लाभते.

पंढरपूरच्या विठ्ठलाची संध्याकाळची आरती, जी पारंपरिकपणे संत नामदेवांच्या नावावर आहे; रखुमाईच्या शेजारी विटेवर उभ्या असलेल्या प्रभूंसाठी ती संपूर्ण महाराष्ट्रात गायली जाते.

विठ्ठलाला पहाटे हळुवारपणे जागे करणारी ही काकड आरती वारकरी काकड संग्रहांत 'विष्णुदास नामा' या स्वाक्षरीसह आढळते; ती पंढरपूर आणि संपूर्ण महाराष्ट्रात गायली जाते.

संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा हरिपाठ म्हणजे वारकरी संप्रदायाचा प्राण आणि नित्य उपासनेचा महामंत्र आहे. अलंकापुरीच्या (आळंदी) पावन भूमीत रचलेले हे २८ अभंग अद्वैत ज्ञान आणि सगुण भक्तीचा अद्वितीय संगम आहेत. 'हरि मुखें म्हणा' या एकाच सहज सुलभ महामंत्राने चारही मुक्ती साध्य होतात आणि जन्म-मरणाचा फेरा मिटून जातो, अशी अलौकिक अनुभूती माऊली ज्ञानेश्वर या पाठातून भक्तांना देतात.

संत ज्ञानेश्वरांचा 'रूप पाहतां लोचनीं': विठ्ठलाचे रूप पाहण्याचा आनंद, अनेक जन्मांच्या सुकृताचे फळ आणि सर्व सुखांचे आगर.

संत एकनाथांचा अभंग: पंढरी हेच माझे माहेर, विठ्ठल-रखुमाई हेच आईबाप आणि पुंडलिक बंधू; माहेरच्या आठवणीची ओढ.

संत गोरा कुंभारांचा अभंग: निर्गुणाची भेट सगुणाच्या संगतीने झाली, संत गुणातीत झाले आणि नामदेवांना शब्दातीत आनंदात भेटले.

संत जनाबाईंचा अभंग: प्रेमाच्या दोरीने पंढरीचा चोर बांधून विठ्ठलाला हृदयाच्या बंदिखान्यात कोंडले आणि जीवे सोडणार नाही असा निश्चय.

संत जनाबाईंची विठाबाईला हाक: माझ्या अंगणात येऊन नाच, कारण माझा रंग तुझ्या गुणांतच आहे.

संत सेना महाराजांचा वारीचा अभंग: पंढरीला जाताना जिवाला जे सुख वाटते, त्याची उपमा त्रिभुवनात नाही.

संत तुकारामांचा विरहभक्तीचा अभंग: चकोराला चंद्राची आणि बाळाला आईची ओढ तशी विठ्ठलभेटीची तळमळ.

संत तुकारामांचा नम्रतेचा अभंग: मुंगीला साखर मिळते, ऐरावताला अंकुशाचा मार; म्हणून देवा, मला लहानपण दे.

संत तुकारामांचा अभंग: विटेवर उभ्या, कटीवर हात ठेवलेल्या, तुळशीहार आणि पितांबरधारी पंढरपूरच्या विठ्ठलाचे सुंदर ध्यान.